Hei! Davoksen älyttömät "tieleilijät": painukaa helvettiin! Katsokaa kerrankin mitä helvettiä olette aikaansaaneet!

121 000 e – näin paljon maksaa lippu talous-eliittiin
Chris Ratcliffe/Bloomberg News
25.1.2012
Maailman talousfoorumin vuotuinen kokous on kansainvälisen talouden Oscar-gaala, joka kerää Davosiin talouden, politiikan ja tutkimusmaailman silmäätekevät. Suomesta paikalla on kaksi henkeä. (Minä: ja maailman talouden tila näyttää näiden ”nerokkaiden ihmeiden tekijöiden älyllisen tuotannon laatua. Täyttää sonttaa!)
-------------------------------------------------------------------------------
Suomen edustus Maailman talousfoorumissa Davosissa on ollut pohjoismaisittain varsin niukka, mutta tänä vuonna osallistujalista on erityisen lyhyt: Suomea edustavat pääministeri Jyrki Katainen (kok.) ja Sveitsin suurlähettiläs Alpo Rusi. Mukana ei ole yhtäkään yritysjohtajaa.
Maailman talousfoorumi käynnistyy tänään Davosissa. Norjalaisia Davosissa on 24, prinssi Haakonista ja Mette-Maritista energiateollisuuden yritysjohtoon. Ruotsalaisia mukana on 22, pääosin energia- ja autoteollisuuden edustajia, myös esimerkiksi konkurssiin menneen Saabin toimitusjohtaja Håkan Buskhe.
Suomen näkymättömyyteen lienee useita syitä. Presidentti puuttuu vaalivuoden takia. Suomessa valtionhallinnossa ja yrityksissä saatetaan suhtautua monia muita maita nihkeämmin suuriin kokouskuluihin.
Viime vuonna mukana oli kahdeksan henkeä, presidentti-pääministerin parivaljakon lisäksi hissiyhtiö Koneen Matti Alahuhta, energiayhtiö Fortumin Tapio Kuula, teräsvalmistaja Outokummun Juha Rantanen, Finanssialan keskusliiton Piia-Noora Kauppi ja Sitran Mikko Kosonen.
Kauppi ei tällä kierroksella osallistu aikataulusyistä. Hän ei lähde arvioimaan suomalaisten osallistujien kaikkiaan vähäisen määrän syitä.
– Omalta osaltani olen kokenut Davosin erinomaiseksi paikaksi verkostoitua kansainvälisesti. Olen saanut verkoston kautta paljon, toivottavasti elinikäisiä, ystävyyssuhteita maailmalta. Kokouksessa käydyt keskustelut ovat olleet avartavia ja työn kannalta hyödyllisiä.
Kutsuvieraat ilmaiseksi,
yritysliput huippukalliita
Ainakin suomalaiset säästävät pitkän pennin. Maailman talousforuumin eli World Economic Forumin (WEF) perusjäsenyys maksaa 40 000 euroa, ja pääsylippu Davosiin noin 15 000 euroa, WEF:n tiedottaja Vivian Yang kertoo.
Davos-paketti maksaa siis yrityksille noin 55 000 euroa. Valtioiden edustajat, kuten pääministerit, ovat kutsuttuja vieraita, joten he eivät maksa osallistumismaksuja, valtioneuvoston kansliasta kerrotaan.
Tällä summalla pääsee kuitenkin vasta karvalakkipuolelle yleiskokouksiin. Jos haluaa kutsun suljettujen verhojen taakse, tapaamaan vaikka yhteisösivusto Facebookin Sheryl Sandbergia, täytyy ainakin hankkia Industry Associate -tason jäsenyys. Se maksaa 106 000 euroa, eli yhteensä "backstage-lipulle" kertyy hintaa 121 000 euroa.
Matkakumppanille ei silti saa lippua panemalla toiset 15 000 euroa tiskiin vaan siihen tarvitaan vielä kalliimpi Industry Partner -tason jäsenyys.
Kovimmilla kavereilla on 400 000 euron Strategic Partner -jäsenkortti, joka oikeuttaa seurueellisen matkakumppaneita, pääsyn vip-huoneisiin ja autokuljetuksiin ovelta ovelle, kertoi viimevuotisesta hinnoittelusta The New York Timesin kolumni.
Näihin sarjoihin pääsee vain, jos on maailmaan suurimpien yritysten joukossa tai tulee Kiinasta tai Intiasta.
– Olen osallistunut Davosin kokouksiin vuodesta 2005 lähtien osana Young Global Leaders -verkostoa. Siihen kuuluu henkilöjäseniä, ei organisaatioita. Osallistuminen Davosin kokouksiin on verkostoon kutsutuille henkilöille maksutonta. Finanssialan keskusliitto ei ole WEF:n jäsen eikä myöskään maksanut osallistumisesta, Kauppi kertoo.
WEF:n Leighin mukaan jäsenyydet oikeuttavat osallistumaan kokouksiin ja tapahtumiin pitkin vuotta, joten "kyse on Davonsin vuosikokousta "laajemmasta osallistumisesta ja arvonmäärityksestä".
Keskiviikosta lauantaihin kestävään Davosin-kokoukseen odotetaan 2 600 vierasta, joista yli tuhat on yritysjohtajia. Paikalla on myös yli sata kansalaisjärjestöä.

Suomen piikissä kymmenen kertaa sotakorvaukset

Euromaiden kriisitoimet eivät tepsi kriisiin mutta kasvattavat Suomenkin takaus- ja rahoitusvastuita kiihtyvällä vauhdilla. Tätä menoa Suomen piikissä on pian muiden euromaiden velkoja kymmenen kertaa sotakorvausten verran. Tämäkään tuskin riittää, sillä kriisimaiden ongelmavelkoihin tarvitaan vielä moninkertainen rahamäärä.
   
Jan Hurri
Tlouasanomat 25.01.2011

Suomi taivutteli muut euromaat hyväksymään pysyvän "vakausmekanismin" EVM:n pääoman korotukset yksimielisin päätöksin eikä määräenemmistöpäätöksin niin kuin suuret euromaat Saksa ja Ranska olivat esittäneet.
Tämä saattoi olla Suomelle kyseenalainen neuvotteluvoitto, sillä samalla Suomi menetti oivan tilaisuuden sanoa yhä uusille miljardivastuille "valitettavasti emme voi osallistua". Nyt on maksettava – tai sanottava suoremmin "kiitos riittää".
Jos EVM:n päätöksenteko olisi perustettu suurten euromaiden esittämän määräenemmistöperiaatteen varaan, olisi Suomella saattanut olla perustuslaillinen peruste jättäytyä pois hankkeesta. Näin tulkitsi eduskunnan perustuslakivaliokunta.
Nyt tämä peruste lienee mennyttä. Niinpä näyttää perin todennäköiseltä, että Suomi osallistuu EVM:n rahoittamiseen niin kuin suuret euromaat tahtovat, kun "vakausmekanismi" aloittaa toimintansa ensi heinäkuussa.
Yhä todennäköisemmältä vaikuttaa myös, että ennestään toiminnassa oleva väliaikainen "vakausväline" ERVV jatkaa toimintaansa EVM:n rinnalla eikä yhdisty tähän niin kuin alun perin on ollut tarkoitus.
Näillä näkymin Suomen piikkiin kertyykin ensi kesään mennessä miljarditolkulla lisää muiden euromaiden velkavastuita tai niiden kattamiseen tarkoitettuja sitoumuksia.
Tätä menoa Suomen piikissä on pian yli kymmenen kertaa sotakorvausten verran kriisivastuita.
Sotakorvaukset 4,5 nykymiljardia
Suomen maksettavaksi määrättiin viime maailmansodan jälkeen sotakorvauksia, joiden arvo oli parin huojennuksen jälkeen noin 400 miljoonaa Yhdysvaltain senaikaista dollaria.
Vuoden 2010 rahaksi muutettuna sotakorvauksien arvo oli noin 4,5 miljardia euroa. Korvaukset Suomi toimitti Neuvostoliittoon laitteina, kulkuneuvoina ja muina teollisuustuotteina sekä muuna tavarana.
Maksuvelvoite oli juuri sodan koettelemuksista toipuvalle katajaiselle kansalle erittäin raskas urakka. Kyse oli kuitenkin Suomen omista velvoitteista, jotka se ainoana maana maailmassa myös maksoi.
Nyt meneillään on tyystin toisenlainen kriisi – ja toisenlaisia ovat myös kriisistä kertyneet maksuvelvoitteet sekä niiden jakoperusteet.
Tässä kriisissä kyse on ylivelkaisten euromaiden liian suurista veloista ja suurten EU-maiden suurpankkien ottamista liian suurista riskeistä. Suomella ei ole ollut osaa eikä arpaa kumpaankaan velkakriisin keskeiseen syyhyn.
Silti tämän kahakan laskua on kertynyt kosolti Suomenkin kannettavaksi – ja tätä menoa uhkaa kertyä vielä rutkasti lisää ennen kuin lasku on lopullisesti maksettu.
Suomen Pankin riskit kasvaneet
Suomen valtion vastuulla on tällä haavaa pyörein luvuin 36 miljardia euroa kriisitoimiin liittyviä lainasaatavia, takaus- ja rahoitusvastuita tai vastaavia sitoumuksia sekä Suomen Pankin osuutta EKP:n kriisiin liittyvistä poikkeustoimista.
Summa on Suomen tähän mennessä päättämien ja lupaamien sitoumusten enimmäismäärä, josta vasta osa on jo lukkoon lyötyjä ja kriisimaihin jo toimitettuja luottoja tai ERVV:lle jo annettuja takauksia.
Toistaiseksi puolet Suomen sitoumuksista ja suurimman yksittäisen summan Suomen piikkiin on kerryttänyt Suomen Pankki. Sen osuus EKP:n poikkeuksellisista kriisitoimista on automaattisesti tuonut Suomen piikkiin noin 18 miljardin euron vastuut.
Jos Suomen kriisivastuisiin lasketaan mukaan arvio ERVV:n korkokuluista, venyy piikki jo nyt kevyesti yli kymmenkertaisesti sotakorvauksia suuremmaksi. Näin käy ilman korkokulujakin, jos EVM pystytetään ERVV:n rinnalle – ja jos Suomi jatkaa kiltisti maksamista.
Suomen piikissä pian 50 miljardia
Väliaikaiseksi aiotun ERVV:n toiminta perustuu Suomen ja muiden eurovaltioiden takaussitoumuksiin, joita sillä on rahoituksensa turvana enimmillään 750 miljardia euroa. Suomen osuus on hieman alle 14 miljardia euroa.
Alun perin ERVV:n piti panna oma piikkinsä kiinni, kun pysyväksi tarkoitettu EVM aloittaa toimintansa. Näin piti alun perin tapahtua ensi vuoden kesällä, johon mennessä tämän kriisin piti olla ohi.
Kriisitoimet eivät kuitenkaan ole sujuneet alkuunkaan niin kuin oli tarkoitus, vaan kriisi on laajentunut ja pahentunut. Suuret euromaat näyttävät Saksaa myöten lämmenneen ajatukselle, että ERVV:n ja EVM:n onkin syytä toimia rinnakkain.
Tämä tietäisi markkinatoimijoiden, sekä kriisimaiden ja euroalueen ulkopuolisten talouspäättäjien patistamaa "tulivoiman" merkittävää kasvamista. Suomelle uusi "tulivoima" tarkoittaisi uusia sitoumuksia.
Suomelle on EVM:n pääomittamisesta tiedossa 13 miljardia euroa uusia sitoumuksia. Jos tämä tulee ERVV:n takausvastuun päälle eikä sen tilalle, kipuavat Suomen kokonaisvastuut Suomen Pankin osuus mukaan luettuna hilkkua vaille 50 miljardiin euroon.
Näin Suomella olisi kontollaan erityyppisiä kriisisitoumuksia rutkasti yli kymmenen kertaa sotakorvausten verran.
Hallitusohjelmasta löytyy takaportti
Vaikka perustuslaillinen peruste vetäytymiseen saattaa olla mennyttä, voivat kriisivastuiden merkittävä kasvaminen tai siihen tähtäävät valmistelut vielä tarjota Suomelle viho viimeisen tilaisuuden irtautumiseen.
Viimeiset perusteet vetäytymiseen saattavat löytyä Suomen hallituksen viime keväänä laatiman hallitusohjelman liitteestä numero kolme, johon on kirjattu kaksikin mahdollista estettä Suomen EVM-rahoitukselle ja muille uusille sitoumuksille.
Kyseinen hallitusohjelman kolmas liite toteaa, että:
"Suomen linja euromaiden talouskriisien hoitamisessa muuttuu ja tiukentuu. Suomen kokonaisvastuita osallistumisessa euromaiden pelastamiseen rajataan jatkossa."
Ja:
"Suomi korostaa sijoittajavastuun johdonmukaisesti vahvistamista tukijärjestelyissä."
Kumpikaan hallitusohjelman linjaus ei näytä olevan sopusoinnussa viimeaikaisten EVM-valmistelujen kanssa.
Suomen vastuut eivät rajaudu vaan niitä tulee rutkasti lisää, jos EVM käynnistyy ERVV:n rinnalle. "Sijoittajavastuu" ei vahvistu vaan heikkenee, jos Kreikka onkin ainutlaatuinen yksittäistapaus eikä EVM vaadikaan sijoittajien taakanjakoa.
Nämä seikat voivat olla Suomelle tilaisuus siirtyä Britannian ja Ruotsin kaltaisten EU-maiden tavoin syrjään kriisitoimista – ja keskittyä oman talouden varmistamiseen.
Turha toivoa talousihmettä
EVM, ERVV ja Kansainväliselle valuuttarahastolle IMF:lle kaavailtu uusi kriisikassa voivat yhdessä saavuttaa suurin piirtein 1 500 miljardin euron "tulivoiman". Summa on suuri – mutta ei tämän kriisin taltuttamiseksi tarpeeksi suuri.
Ylivelkaisten euromaiden rahoitustarpeet ovat vielä suuremmat kuin euromailla tai varsinkaan muilla mailla on maksukykyä tai -halua.
Kriisiin varattujen hätävarojen riittäminen edellyttäisi talousihmettä, jollaiseen eivät usko enää edes yleensä toiveikkaisiin ennusteisiin taipuvaiset IMF tai teollisuusmaiden järjestö OECD.
Rahoitusmarkkinoiden suursijoittajia neuvovat analyysiyhtiöt samoin kuin kriisin ytimessä kiehuvat suurpankit ovat omissa ennusteissaan jo heittäneet toivon eurotalouden pikaiselle toipumiselle ja kriisin parantavalla talouskasvulle.
Taantuman oloissa velkakriisi ennemmin pahenee lisää kuin hellittää. Tämä tarkoittaa yhä kasvavaa hätärahoituksen tarvetta – jos kriisimaiden rahoitusta on tarkoitus ylläpitää samaan tapaan hätärahoituksen keinoin kuin tähän asti.
Italia ja Espanja liian suuria
Suomen ja muiden euromaiden tähän mennessä kokoamat tai kaavailemat hätärahat ovat vasta alkua, jos kriisi pitkittyy ja kolmen pienen kriisimaan lisäksi markkinarahoitus ehtyy myös suuriin euromaihin kuuluvilta Italialta ja Espanjalta.
IMF:n entinen pääekonomisti Simon Johnson ja hänen tutkijakumppaninsa Peter Boone ovat vastikään laatineet mahdollisimman tuoreisiin tietoihin perustuvia laskelmia kriisimaiden rahoitustarpeista. Tutkimuslaitos Peterson Institute for International Economics on julkaissut heidän raporttinsa.
Johnsonin ja Boonen mukaan Italian ja Espanjan markkinakorot ovat parhaillaan niin korkeita, etteivät velkaiset valtiot kestä kovin pitkään moisia rahoituskustannuksia suistumatta itseään voimistavaan velkakierteeseen.
Tätä menoa myös Italia ja Espanja ovat ennen pitkää kriisimaita – ja putoavat pois rahoitusmarkkinoilta. Jos näin käy, ja jos nekin olisi tarkoitus pitää pystyssä muiden euromaiden hätärahoituksen avulla, ovat onnettomat kriisitoimet saman tien umpikujassa.
Näin suuria summia ei löydy mistään
Viiden kriisimaan vanhojen velkojen erääntymisistä ja taantuman aikaan kertyvien uusien alijäämien kattamisesta kertyy Johnsonin ja Boonen laskelmien mukaan parhaassakin tapauksessa lähemmäs 2 500 miljardin euron rahoitustarve vuoteen 2016 mennessä.
Tutkijoiden todennäköisenä pitämä kehitys vie noin 2 750 miljardin rahoitustarpeeseen. Kehnon talouskehityksen ja jyrkkenevän alijäämäkehityksen oloissa rahoitustarve karkaa jo lähes 3 500 miljardiin euroon.
Jos meno muuttuu kehnoksi ja hätärahoitusta olisi jollakin konstilla mahdollista jatkaa, kertyisi viidelle kriisimaalle rahoitustarvetta vuoteen 2020 mennessä lähemmäs 4 500 miljardia euroa.
Tutkijat eivät suinkaan yritä ennustaa, että euromailla olisi aikeita tai mahdollisuuksia kasvattaa "vakausmekanismejaan" moninkertaisiin mittoihin. Päin vastoin he eivät usko, että tarvittavia summia löytyy milloinkaan mistään.
Niin paljon hätärahaa ja maksuhaluja ei siis löytyne edes Suomesta, että se riittäisi tämän kriisin taltuttamiseen. Ei ainakaan, jos Suomi pitää vähääkään huolta omasta maksukyvystään.

Suomen kriisivastuut pian 50 miljardia euroa

Euroalueen kriisitoimien toteutuneet määrät ja kaavaillut enimmäismäärät sekä Suomen osuus Taloussanomien laskemin likiarvoin 1/2012.

Hätärahan lähde    Yhteensä, mrd eur    Suomen osuus, mrd eur
EKP                                    1000                                18
----------------------------------------------------------------------
ERVV                                   750                                 14
----------------------------------------------------------------------
EVM                                    700                                  13
----------------------------------------------------------------------
IMF, EU ym.                        190                                    2
----------------------------------------------------------------------
Suorat hätäluotot                  120                                   2
---------------------------------------------------------------------.
Yhteensä                            2760                                  49
---------------------------------------------------------------------
Käyttämättä                         750                                  14
---------------------------------------------------------------------

Lähde: VM, EKP, IMF, Deutsche Bank, Taloussanomat

اضـــافه توليد، نه سقوط مـــالي، كانون بحــران است

آمريكا، آسياي شرقي و جهان

گفتگوي جيونگ سيونگ جين با رابرت برنر 
برگردان: حسن آزاد، نرگس شيرازي
ويراستار: حسن آزاد

جيونگ: اكثر رسانه ها و تحليگران بحران اخير را به عنوان يك بحران مالي قلمداد كرده اند، آيا شما با اين توصيف موافقيد؟

رابرت برنر: قابل درك است كه تحليلگران بحران فروپاشي بانكها و بازار اوراق بهادار را نقطه عزيمت خود قرار داده اند، اما مشكل اينجاست كه آنها از اين فراتر نرفته اند. از رئيس خزانه داري پلسون و رئيس بانك مركزي برنانكي گرفته تا رده هاي پايين استدلال ميكنند كه بحران موجود را به سادگي ميتوان با توجه به مشكلات بخش مالي توضيح داد. در عين حال ، ايشان ادعا مي كنند كه اقتصاد واقعي پايه قوي بوده و به عبارتي مباني اقتصادي در وضعيت خوبي قرار دارند .

نظري گمراه كننده تر از اين وجود ندارد. منشاء اساسي بحران كنوني،كاهش تحرك اقتصادهاي پيشرفته از سال 1973 و به خصوص از سال 2003ميلادي است. عملكرد اقتصادي در ايالات متحده، اروپاي غربي و ژاپن به طور پيوسته از يك دوراقتصادي (چرخه) به يك دور ديگر برحسب تمامي شاخص هاي رايج اقتصاد كلان  (توليد ناخالص داخلي، سرمايه گذاري، دستمزدهاي واقعي و غيره) وخيمتر شده است. از همه مهمتردور اقتصادی که از سال 2001 آغاز و تا سال 2007 ميلادي ادامه داشت، عليرغم بزرگترين محرك اقتصادي كه با كمك دولت آمريكا درزمان صلح انجام گرفته است، با تفاوت زياد ضعيفترين دوره ي اقتصادي پس از جنگ بود.

جيونگ: شما چگونه تضعيف درازمدت اقتصاد واقعي از سال 1973 را كه در اثرتان آن را ركود طولاني ناميده ايد، توضيح ميدهيد؟

رابرت برنر: آنچه عمدتا مسئول بروز اين وضعيت است، كاهش عميق و پايدار نرخ بازده ي سرمايه گذاري از اواخر دهه 60 است. با توجه به تنزل قابل توجه رشد دستمزدهاي واقعي طي اين دوره، عدم موفقيت در بهبود نرخ سود چشمگيرتر است.

عامل عمده و اصلي ، گرچه نه تنها عامل، نزول نرخ سود، گرايش مداوم به ظرفيت مازاد در صنايع توليدي جهاني است. آنچه كه رخ داد اين بود كه قدرتهاي صنعتي يكي پس از ديگري به بازار جهاني واردشدند، آلمان و ژاپن و كشورهاي تازه صنعتي شده شمال شرقي آسيا، ببرهاي جنوب شرقي آسيا و نهايتا هيولاي چين. اين اقتصادهاي درحال توسعه، كالاهاي مشابهي را توليد ميكردند كه قبلا توسط توليدكنندگان اوليه توليد شده بودند، تنها تفاوت اين بود كه كالاهاي جديدارزانتر بودند. نتيجه عرضه بيش از تقاضا در صنايع يكي بعد از ديگري بود و بدين ترتيب اين امر موجب كاهش قيمتها و به تبع آن سودها شد. بعلاوه، شركتهايي كه وجود فشار به سودهاي خود را تجربه كرده بودند، با خونسردي صنايع خود را رها نكردند. آنها تلاش كردندبا رجوع و اتكاء به ظرفيت خود براي ابداع و تسريع سرمايه گذاري درفنآوريهاي جديد، جايگاه و مكان خود را حفظ كنند. اما درواقع اين امر تنها به افزايش بيش از حد ظرفيت منجر شد.سرمايه داران بعلت سقوط نرخ سود خود، از سرمايه گذاري هايشان كمترين مازاد را بدست آوردند. بنابراين آنها هيچ گزينه اي جز كاهش و كندكردن نرخ رشد كارخانه، تجهيزات و استخدام خود نداشتند .درعين حال، آنها براي احياي سودآوري، مزد كاركنان را پايين نگهميداشتند در حاليكه دولتها نيز رشد هزينه هاي اجتماعي را كاهش داده بودند. اما نتيجه حذف تمامي اين هزينه ها مشكل درازمدت تقاضاي انبوه بود .ضعف مدام تقاضاي انبوه سرچشمه ي بلاواسطه ي ضعف دراز مدت اقتصاد بود.

جيونگ: در واقع بحران موجود با تركيدن حباب تاريخي مسكن آغازشد كه يك دهه كامل در حال توسعه بود. نظر شما در مورد اهميت اين موضوع چيست؟

برنر: مسئله حباب خانه سازي بايستي در ارتباط با توالي حباب هاي قيمت دارايي فهميده شود موردي كه اقتصاد از اواسط دهه 90 ميلادي با آن روبروست، علي الخصوص نقش بانك مركزي ايالات متحده در شكلگيري اين حبابها بسيار مهم است.

از آغاز ركود طولاني، مقامات اقتصادي دولت تلاش كرده اند از طريق ترغيب به وامگيري دولتي و خصوصي بر آن غلبه كنند. نخست ، آنها به كسري بودجه دولتي روي آوردند و از اين طريق از ركودهاي واقعا عميق بحرانهاي اقتصادي واقعا عميق جلوگيري كردند. اما به مرور زمان، دولتها با همان مقدار وام، به رشد هر چه كمتري دست مييافتند. در نتيجه، به منظور دفع بحرانهاي عميقي كه در طول تاريخ به آفت نظام سرمايه داري مبدل شده بودند، آنها بايد سقوط به سوي ركود را ميپذيرفتند در اوايل دهه 90 ، دولتهاي اروپايي و ايالت متحده آمريكا به رهبري كلينتون، تلاش كردند با كنار گذاشتن سياست بدهي، در جهت بودجه هاي متعادل حركت كنند. نظر اين بود كه به بازار آزاد اجازه دهند بر اقتصاد حكومت كند. اما به دليل آنكه سود دهي هنوز بهبود نيافته بود، كاهش كسري بودجه ضربه ي بزرگي به تقاضا وارد كرد و منجر به بروز بدترين ركودها و كندترين رشد در دوران پس از جنگ، بين سالهاي 91 و 95 ميلادي، شد. مقامات ايالات متحده به منظور توسعه مجدد اقتصادي، به اتخاذ رويكردي كه ژاپن در اواخر دهه 80ميلادي پيشگام آن بود، روي آوردند. بانك مركزي با پائين آوردن نرخهاي بهره، وام گرفتن را آسان كرد تا افراد رابسرمايه گذاري در بخش داراييهاي مالي ترغيب كند. با افزايش فوق العاده ي دارايي ها، شركتها و خانوارها با افزايش چشمگيري در ثروت خود مواجه شدند، دستكم روي كاغذ. بدين ترتيب آنها ميتوانستند به ميزان هنگفتي وام بگيرند، سرمايه گذاري و مصرف خود را به طور وسيع افزايش دهند و اقتصاد را به پيش برانند.

بدين شكل بدهيهاي خصوصي جايگزين بدهيهاي دولتي شد. آنچه را كه ميتوان 

" كينزگرايي قيمت دارايي" ناميد جايگزين "كينزگرايي سنتی"  شد  . بنابراين ما طي 12 سال اخير شاهد نمايش فوق العاده ي اقتصاد جهاني بوده ايم كه در آن تداوم انباشت سرمايه تابع امواج تاريخي احتكار است و سياستگزاران دولتي به دقت سبب ساز و توجيه گر آن بوده اند. نخست حباب تاريخي بازار سهام در اواخر دهه 90ميلادي، سپس حبابهاي بازار مسكن و اعتبار از اوايل سال 2000ميلادي .

جيونگ: شما در پيش بيني بحران كنوني و همچنين بحران اقتصادي سال 2001 پيشگام بوديد. چشم انداز شما در ارتباط با اقتصاد جهاني چگونه است؟ آيا پيش از پايان سال 2009 ميلادي وضع اقتصاد جهاني بدتر خواهد شد يا بهتر؟ آيا انتظار داريد كه بحران كنوني به وخامت "بحران بزرگ " باشد؟   

رابرت برنر: بحران كنوني از بدترين بحران پيشين پس از جنگ(بين سالهاي 79 و 82 ميلادي )، جدي تري است و احتمالاً با بحران بزرگ برابري ميكند، گرچه نميتوان به طور واقعي به آن پي برد . پيش بيني كنندگان اقتصادي به ميزان وخامت اين بحران، كم بها داده اند .چرا كه آنها قدرت اقتصاد واقعي را دست بالا گرفته و ميزان وابستگي آن به انبوه وامهايي كه به حبابهاي قيمت دارايي استوارست، در نظر نگرفته اند. در ايالات متحده طي دور تجاري اخير(بين سالهاي 2001 تا 2007 ميلادي) نرخ رشد توليد ناخالص داخلي كندترين رشد پس از جنگ را داشته است. در ميزان اشتغال در بخش خصوصي هيچ افزايشي ديده نميشود. افزايش تعداد كارخانه ها و ماشين آلات يك سوم پايينترين سطح پس از جنگ بوده است. دستمزدها ي واقعي عمدتا ثابت ماندند. براي نخستين بار از زمان جنگ دوم جهاني درآمد متوسط خانواده افزايش نيافته و رشد اقتصادي كاملا از طريق مصرف شخصي و سرمايه گذاري در امر مسكن به وسيله ي سهل الوصول بودن و افزايش قيمت خانه امكانپذير شده است. كاركرد اقتصاد علي رغم محركهاي قوي اقتصادي از طرف حباب مسكن و كسر بودجه عظيم دولت بوش ضعيف بود. خانه سازي به تنهايي موجب يك سوم رشد توليد ناخالص داخلي و نيمي از افزايش اشتغال در فاصله ي سال هاي2001 تا 2005 ميلادي بوده است . بنابراين انتظار ميرفت كه با تركيدن حباب مسكن مصرف و سرمايه گذاري كاهش يابند و اقتصاد ناگهان سقوط كند.

جيونگ: بسياري با اين استدلال كه تركيدن حباب احتكار مالي نقشي محوري در اين بحران ايفا نموده ادعا مي كنند كه بحران كنوني يك نمونه از" بحران  مينسكي" است و نه ماركسي ،Marxian، نظر شما چيست؟

رابرت برنر: گمان نميكنم كه در مقابل هم قراردادن جنبه هاي واقعي و مالي بحران مفيد باشد. همانگونه كه تاكيد كردم، اين بحران ، بحراني ماركسي است، چراكه ريشه در سقوط و شكست عدم افزايش درازمدت نرخ سود دارد كه منشاء اصلي كاهش گسترده انباشت سرمايه تاكنون است. در سال 2001 ، نرخ سود براي شركتهاي غيرمالي ايالات متحده آمريكا به پائينترين ميزان پس ازجنگ، به استثناء سال 1980 رسيد. بنابراين شركتها هيچ راهي بجزتوقف سرمايه گذاري و استخدام نداشتند كه به نوبه ي خود مشكل مجموع تقاضا را تشديد و جو اقتصادي را تيره تر ميكرد. اين امر علت رشد فوق العاده كُند در خلال دوراقتصادي است كه به پايان رسيد.

معهذا، به منظور درك سقوط اقتصادي كنوني، بايد رابطه ي بين ضعف اقتصاد واقعي و فروپاشي مالي را نشان داد. حلقه ي اصلي، وابستگي هرچه بيشتر اقتصاد براي حفظ واگشت و اتكاي بيشتر دولت بافزايش قيمت دارايي جهات ايجاد امكان ادامه ي وامگيري است.

شرط اصلي براي ايجاد حباب مسكن تداوم وام كم هزينه است. ضعف اقتصاد جهاني، به خصوص پس از بحران هاي1997-  1998 و 2003-2001،  بعلاوه خريد وسيع دلار توسط كشورهاي آسياي  شرقي به منظور پائين نگاه داشتن ارزش ارزهاي خود و رشد مصرف درايالات متحده موجب كاهش غيرعادي ودرازمدت نرخهاي بهره شد

در عين حال، بانك مركزي آمريكا نرخ هاي بهره كوتاه مدت را به پائينترين سطح بعد از دهه 50 ميلادي رساند. بانكها به علت وام ارزان تمايل داشتند به محتكران وامهاي بيشتري عرضه كنند كه سرمايه گذاري آنها قيمت داراييهاي متفاوت و گوناگون را بالا ميبرد و بهره ي قرضه ي دولتي ( نرخ بهره ي اوراق قرضه) را كاهش مي داد. درنتيجه، به طور مشخص قيمت خانه افزايش يافته و بازده مربوط به اوراق قرضه خزانه ايالات متحده كاهش يافت.

اما به دليل آنكه بهره ي اوراق قرضه دائماً كاهش مييافت موسساتي كه در سراسر جهان به اين سود وابسته بودند با مشكلات بيشتري روبرو ميشدند. صندوقهاي بازنشستگي و شركتهاي بيمه به سختي ضرر كردند، اما هجفاندها ( 1) و اينوستمنت بانك ها ( 2) نيز ضررهايي متحمل شدند. بنابراين، اين موسسات آماده سرمايه گذاري وسيع در اوراق بهاداري بودند كه پشتوانه ي آن ها رهن مشكوك مسكن بود كه بعلت ريسك زياد، قيمتهاي فوق العاده بالايي داشتند و بهمين دليل اين موسسات اين ريسك زياد را ناديده ميگرفتند . در واقع آنها نميتوانستند به ميزان كافي از اين اوراق بهادار خريداري كنند. خريد اوراق بهادار با پشتوانه ي رهني به صادركنندگان اين اوراق اجازه ميداد كه با افراد بيشتري با ضمانت و صلاحيت كمتر وام بدهند. حباب مسكن به ابعاد تاريخي رسيد و توسعه ي اقتصادي ادامه پيدا كرد.

اما در واقع اين توسعه نميتوانست براي مدت زماني طولاني ادامه يابد. هنگاميكه قيمت خانه سقوط كرد، اقتصاد واقعي با ركود مواجه شد و بخش مالي دچار بحران گرديد، چرا كه رشد هردوي آنها به حباب مسكن وابسته بود. امروزه ركود، بحران مالي را بدتر ميكند، چرا كه به بحران خانه سازي شدت ميبخشد. بحران مالي نيز به علت دشواري دستيابي به اعتبارات، ركود اقتصاد واقعي را تشديد مي كند . اين تعامل شدت يابنده بين بحران در اقتصاد واقعي و بخش مالي سقوط به پايين را براي سياستگذاران غيرقابل كنترل ميكند و امكان بروز فاجعه را آشكار ميسازد.

جيونگ: حتي اگر كسي بپذيرد كه سرمايه داري پس از جنگ، در دوره ي 70 وارد دوران ركود اقتصادي طولاني شده است، به نظر مي آيد تهاجم سرمايه داري نئوليبرالي از دهه 80 در جلوگيري از وخيم شدن ركود غيرقابل انكار باشد.

رابرت برنر: اگر منظور شما از نئوليبرال چرخش به طرف امور مالي ومقررات زدايي است من فكر نميكنم به اقتصاد كمكي كرده باشد . اما اگر منظورتان حمله تشديد يابنده ي كارفرمايان و دولت ها به دستمزدهاي كارگران، شرايط كاري و دولت رفاه است كمترين ترديدي وجود ندارد كه از بدترشدن سقوط نرخ سود جلوگيري كرده است. اگر منظور اين است تهاجم كارفرمايان نه در دوران به اصطلاح نئوليبرال در دهه 80 ميلادي بلكه كينزگرايي و در آغاز سقوط سوددهي آغاز شد. بعلاوه، مورد مذكورمنجربه بهبود نرخ سود نشد و تنها به معضل تقاضاي انبوه دامن زد. درنهايت ، تضعيف تقاضاي كل، مراجع اقتصادي را وادارساخت تا به اشكال موثرتر و خطر- ناكترمحركهاي اقتصادي " كينز گرائي قيمت دارائي " كه منجربه فاجعه كنوني شد.

جيونگ: برخي استدلال كرده اند كه الگوي جديد " مالي سازي " يا " سرمايه داري با هدايت بخش مالي"  موجب تقويت باصطلاح سرمايه » احياءشده«  (بقول ژرار دو  منيل) بين دهه 80 و زمان كنوني شده است . شما در ارتباط با تز"مالي سازي" یا "سرمايه داري با هدايت بخش مالي"چه فكر ميكنيد؟

 

رابرت برنر : در واقع ايده ي مذكور يك تناقض است، چرا كه به طور كل استثناءهاي مهمي مانند وام گرفتن مصرف كنندگان وجود دارد. سودآوري مالي دائم به سودآوري دائم در اقتصاد واقعي وابسته است. برخي دولتها به رهبري ايالات متحده در واكنش نسبت به سقوط نرخ سود در اقتصاد واقعي بامقررات زدايي چرخش به طرف بخش مالي را ترغيب كرده اند. اما به دليل ادامه ي ركود در اقتصاد واقعي نتيجه ي اصلي مقررات زدايي تشديد رقابت در بخش مالي بوده است كه سودآوري را دشوارتر تشويق به احتكار و ريسك را بيشتر كرده است.

مديران اجرائي اينوست منت بانكها و هج فاندها توانستند به به ثروت هاي افسانه اي دست يابند، چون حقوق آنها به سودهاي كوتاه مدت وابسته بود. آنها قادر بودند از طريق توسعه دارائيهاي شركت يا دادن اعتبار و افزايش ريسك، سودهاي موقتاً بالايي را تضمين كنند. اما اين روش اقتصادي دير يازود، به زيان سلامت مالي درازمدت خود آن شركتها انجاميد و باعث سقوط چشمگير بزرگترين اينوست منت بانكها در وال استريت، Wall Street، شد.

هر رشد و توسعه به اصطلاح مالي از دهه 70 ميلادي، به سرعت با يك بحران مالي نابودكننده پايان يافت و مداخله قابل ملاحظه ي دولت براي كاهش بحران يا جلوگيري از ورشكستگي ،Bailout ،  را به دنبال داشت.

اين امر درباره ي پيشرفت قرضهاي جهان سوم در دهه ي 70 و 80 ميلادي، افزايش پس اندازها و وام جنون خريد سهام باكمترين ميزان سپرده و حباب املاك تجاري در دهه ي 80 ؛ حباب بازار سهام در نيمه ي دوم دهه ي 90 ميلادي؛ و البته حبابهاي بازارمسكن و اعتبارات در سالهاي 2000 ، صادق بود. بخش مالي تنها از اين نظر پويا به نظر مي آمد كه دولتها آماده بودند تا هرجايي از آن حمايت كنند.

Hedge Fund -1 هج فاند :

موسسه هاي مالي  خصوصي با سرمايه هاي هنگفت كه از طرف افراد بسيار ثروتمند يا بانك هاتأمين مي شود . هدف اين موسسه ها خريد و فروش سهام، اوراق قرضه، مشتقات مالي، ارز و غيره...  (معاملات احتكاري) كه همراه با ريسك زياد و منافع فراوان است . در سال 1990 در سراسر جهان، 127 هج فاند وجود داشت با سرمايه هايي معادل5 .8 ميليارد دلاراما تا سال 2006 تعداد آنها به 9000  عدد رسيد و سرمايه شان بالغ بر 1/1 بيليون دلار ميشد.  

Investment Banks -2  بانكهاي سرمايه گذاري:

بعد از  بحران 1929 و تحت تأثير آن در سال 1933 طبق قانون گلاس استيگال Glass Steagal Act تقسيم كاري بين بانك ها به وجود آمد كه پيرو آن بانكهاي بازرگاني Banks Commercialبه دريافت سپرده و دادن اعتبار اختصاص يافتند و تحت كنترل بانك مركزي كار ميكردند. اما بانكهاي سرمايه گذاري Investment Banksبه نشر و معامله اوراق بهادار ميپرداختند و تحت نظارت بانك مركزي قرار نداشتند. اين تقسيم خدمات بانكي بيشتر مختص انگلستان و آمريكا بود و ژاپن هم بعد از جنگ جهاني دوم آن را پذيرفت. در قاره ي اروپا اين تقسيم كار در نظام بانكي كمترديده ميشود وبانكهاي عام Universal Banks كليه خدمات بانكي راانجام ميدهند.

در دهه 80 با گسترش بازارهاي مالي جهان و معاملات اوراق بهادار بانكهاي بازرگاني نيز با ايجاد موسسات وابسته كه تحت كنترل بانك مركزي نبودند به نشر و معاملات اوراق بهادار اقدام كردند.

جيونگ: به نظر ميآيد كينزگرائي يا افزايش نقش دولت در اقتصاد دوباره رواج پيدا كرده است. ارزيابي كلي شما از احياي دوبارهي كينزگرائي يا دولتگرائي چيست؟ آيا اين سياستها ميتوانند بحران اخير رااز بين برده يا حداقل تعديل كنند؟

برنر: در واقع امروزه حكومت ها چاره اي ندارند جزاينكه براي نجات اقتصاد به كينزگرائي و دولت رو بياورند. سرانجام بازار آزاد نشان داد كه اصلاً قادر به پيشگيري يا مقابله با فاجعه ي اقتصادي نيست، تا چه رسد به آنكه ثبات و رشد را تضمين كند . به همين علت است كه رهبران اقتصادي دنيا، كه تا ديروز مقررات زدائي از بازارهاي مالي را جشن مي گرفتند، حالا يكباره همگي طرفدار كينز شده اند. اما جاي ترديد است كه كينزگرائي به معناي كسر بودجه هاي هنگفت دولتي و اعتبار آسان براي افزايش تقاضا بتواند تأثيري را كه بسياري انتظار دارند برآورده كند. آخر به بركت وامها و خرجهائي كه حباب مسكن فدرال رزرو ( بانك مركزي) موجب آن شدهبود و كسر بودجه حكومت بوش، ما شاهد چيزي بوديم كه احتمالاً بزرگترين محرك اقتصاد كينزي در زمان صلح بشمار ميآيد . اما ما اكنون با ضعيفترين دور اقتصادي بعد از جنگ روبرو هستيم.

امروزه مشكل بسيار بزرگتر است. با تركيدن حباب مسكن و مشكل شدن دسترسي به وام، خانوارها مصرف خود و سرمايه گذاري روي مسكن را كاهش دادهاند. در نتيجه شركتها شاهد سقوط سود مي باشند. بنابراين مزدها را كم ميكنند و كارگران را به سرعت اخراج ميكنند، كه به نوبه ي خود يك مارپيچ نزولي از كاهش تقاضا و كاهش سودآوري را سبب ميشود. خانوارها مدتها روي افزايش قيمت خانه هايشان حساب كرده بودند كه به آنها امكان ميداد بيشتر وام بگيرند و از پس اندازهايشان استفاده كنند. اما اكنون بعلت افزايش قرض آنها بايد كمتر وام بگيرند و بيشتر پسانداز كنند، درست هنگامي كه اقتصاد بيش از هرزمان ديگر به مصرف آنها احتياج دارد. بايد انتظارداشته باشيم كه خانوارها بيشتر پولي را كه حكومت در اختيار آنها مي گذارد خرج نكنند و پس انداز كنند. سياستهاي كينزي بدشواري در دوران رونق ميتوانند محركي براي اقتصاد باشند، پس ما در بدترين ركود بعد از 1930 چه انتظاري ميتوانيم از آنها داشته باشيم؟ دولت اوباما براي آنكه بتواند تأثير قابل ملاحظه اي به اقتصاد داشته باشد احتمالاً بايد موجي عظيمي از سرمايه گذاريهاي مستقيم و غيرمستقيم دولتي را در نظر بگيرد، در واقع نوعي سرمايه داري دولتي. اما انجام اين كار به حل موانع بزرگ سياسي و اقتصادي نياز دارد . فرهنگ سياسي آمريكا با اقدامات دولتي بشدت مخالف است. در عين حال سطح مخارج و  لازم دولتي مي تواند دلار را به خطر بياندازد تا بحال حكومتهاي آسياي شرقي از تأمين كسري هاي خارجي و حكومتي آمريكا خرسند بودند چون مصرف آمريكا و صادرات آنها را تضمين ميكرد. اما با رسيدن بحران حتي به چين، اين حكومت ها ممكن است توانائي خود براي تأمين كسريهاي آمريكا را از دست بدهند، بخصوص وقتي كه اين وامها ابعاد بيسابقه اي پيدا كنند . چشمانداز ترسناك افزايش عرضه دلار در بازار و كاهش ارزش آنها درپشت صحنه خودنمائي ميكند.

جيونگ: ارزيابي عمومي شما درباره ي پيروزي اوباما در انتخابات اخير رياست جمهوري چيست؟ آيا فكر ميكنيد كه اوباما در مقايسه با است؟ بسياري اوباما را بعنوان شّرِ كمتري از حكومت بوش ميدانند. ، اوباما يك فرانكلين روزولت قرن 21  است 
« نيوديل جديد »  را وعده داده.  فكر ميكنيد كه افراد مترقي و ضدسرمايهداري ميتوانند نسبت او حمايتي انتقادي داشته باشند؟

برنر: بايد از پيروزي اوباما در انتخابات استقبال نمود. پيروزي مك كين و پيروزي حزب جمهوريخواه، پيشروي فوق العاده اي براي ارتجاعي - ترين نيروها در صحنه  سياسي آمريكا بود. اين پيروزي ميتوانست به عنوان حمايت از نظاميگري افراطي و امپرياليسم دارودسته ي بوش و برنامهي آشكار او براي ازبينبردن بقاياي اتحاديه ها، دولت رفاه و حفاظت از محيط زيست محسوب شود. اينكه گفته شود اوباما مثل روزولت يك دموكرات ميانه رو است، به اين معني نيست كه او ميتواند براي دفاع از منافع اكثريت وسيع كارگران كار زيادي انجام بدهد، كارگراني كه در معرض حمله فزاينده شركتهائي قرار دارند كه براي جبران افت سودهايشان در صدد كاهش اشتغال، بازخريد و اقداماتي از اين قبيل ميباشند. اوباما از كمكهاي عظيم براي جلوگيري از ورشكستگي بخش مالي حمايت كرد كه شايد بزرگترين غارت ماليات دهندگان در طول تاريخ آمريكا باشد، بخصوص اينكه اين كمك با هيچ مهاري براي كنترل بانكها همراه نبود. او از كمك براي جلوگيري ازورشكستگي صنايع اتومبيل نيز حمايت كرد، در حاليكه اين صنعت بطور وسيع از پرداخت بازخريد كارگران اخراجي امتناع كرد. حداقل امكان اين است كه اگر اوباما مثل روزولت از طريق عمل مستقيم وسازمان يافته از پائين زير فشار قرار گيرد، ميتوان انتظار داشت كه اقدام قاطعي در دفاع از كارگران انجام دهد. دولت روزولت اصليترين قوانين مترقي نيوديل مثل لايحه ي واگنر و بيمه ي اجتماعي را موقعي به تصويب رساند كه زير فشار موج بزرگ اعتصابات تودهاي قرار گرفته بود. از اوباما هم ميتوان انتظاري مشابه داشت.

جيونگ: طبق نظررزا لوكزامبورگ و اخيراً ديويد هاروي، سرمايه داري برگرايشات بحران زاي خود ازطريق گسترش جغرافيايي فائق مي آيد . به قول هاروي به اين امر غالباً بوسيله سرمايه گذاريهاي وسيع دولتي درامورزيربنائي تسهيل ميشود. در حمايت ازسرمايه گذاري خصوصي و اغلب سرمايه گذاري مستقيم خارجي. فكر مي كنيد سرمايه داري ميتواند از بحران كنوني مضري پيدا كند، با اصطلاحات  هاروي، از طريق يك " ثابت مكاني زماني " ؟

برنر: اين موضوع پيچيدهاي است. من فكر ميكنم، قبل از هر چيز اين حقيقت دارد و از نظر انتقادي مهم است كه بگوئيم گسترش جغرافيائي براي هر موج بزرگ از انباشت سرمايه اساسي است . مي -توانيد بگوئيد كه رشد اندازهي نيروي كار و رشد فضاي جغرافيائي نظام لازم و ملزوم يكديگرند و براي رشد سرمايهداري اساسي به شمار ميروند. رونق بعد از جنگ نمونه خوبي است كه مشخصه ي آن توسعه ي چشمگير سرمايه در جنوب و جنوب غربي آمريكا و در اروپاي غربي و ژاپنِ آسيب ديده از جنگ است. سرمايه گذاري توسط شركت هاي آمريكائي در اين دوره نه تنها در آمريكا، بلكه در اروپاي غربي نقش مهمي بازي كرد. بدون ترديد، اين توسهي نيروي كار و حوزه ي جغرافيائي سرمايهداري براي نرخ هاي بالاي سود كه به رونق بعد از جنگ چنين پويائي بخشيد ضروري بود. از نقطه نظر ماركسيستي، اين يك موج كلاسيك انباشت سرمايه بود و ضرورتاً شامل جذب تودههاي عظيم كار از خارج به درون نظام ميشد. بخصوص از روستاي پيش سرمايهداري آلمان و ژاپن و ادغام يا ادغام مجدد فضاي جفرافيائي اضافي به ميزاني عظيم. با اين وجود، من فكر ميكنم كه بطور كلي الگوي ركود طولاني از اواخر دههي 60 و اوائل دههي 70 متفاوت بوده است. اين حقيقت دارد كه سرمايه به كاهش سودآوري با گسترش بخارج پاسخ داده است و تلاش براي تركيب تكنيك پيشرفته با كارارزان. البته آسياي شرقي مورد اصلي است و بدون ترديد يك لحظه ي جهاني تاريخي و يك تحول اساسي براي سرمايه داري را نشان ميدهد. گرچه گسترش به آسياي شرقي واكنشي در برابر كاهش سودآوري است، ولي من فكرميكنم كه اين يك راه حل كافي نيست. چون سرانجام كالاهاي تازه توليدشده كه باين شكل چشمگيردرآسياي شرقي به بازارآمده اند، بميزان وسيع كالا هاي توليد شده درجاي ديگردوبرابركرده اند، هرچند باقيمت بسيارارزانتر. مشكل اينجاست كه درسطح نظام مساله مازاد توليد را نه تنها حل نكرده اند، بلكه بدتركرده اند. بسخن ديگر، جهاني شدن پاسخي به كاهش سودآوري بوده است، اما چون صنايع جديد اساساً مكمل تقسيم كار جهاني نيستند . بلكه اضافي بشمار ميروند، مشكل سودآوري همچنان ادامه دارد. من فكر ميكنم كه حداقل لازم حل مشكل سودآوري است كه براي مدتي چنين طولاني نظام سرمايه داري را تخريب كرده است  كُند شدن انباشت سرمايه و توسل به ابعاد هرچه وسيعتر قرض براي حفظ ثبات  اين نظام به بحران نياز دارد كه براي مدتي چنين طولاني به تعويق افتاده بود. چون مشكل مازاد توليد است كه به افزايش قرض به وخامت آن افزوده شده. طبق ديد كلاسيك راه حل لازم خلاص شدن نظام از شر شركت هاي پرهزينه و كم سود، ارزان شدن و شامل توليد و كاهش بهاي كار است. به طور تاريخي، سرمايه داري از طريق بحران نرخ سود را احياء كرده و شرايط لازم براي انباشت پوياترسرمايه را برقراركرده است. طي دوره بعدازجنگ، بحران مرتباً دفع شده، هزينه اين اقدام ناتواني دراحياء سودآوري ووخيمترشدن ركودست.بحران كنوني يكخانه تكاني است كه تااكنون اتفاق نيافتاده بود.

جيونگ: بنابراين شما فكر ميكنيد كه تنها بحران راه حل بحران است!اين يك پاسخ كلاسيك ماركسي است.

برنر: من فكر ميكنم كه احتمالاً راه حل همين است . به عنوان مقايسه: در ابتدا، در اوائل دههي 30 ، نيوديل و سياست كينزي بي اثر بودند. درواقع، به رغم طول بحران دهه ي 30 مشكلي براي برقراري شرايط يك رونق جديد وجود داشت، همانطور كه برگشت اقتصاد و به ركود عميق 38  1937 نشان داد. اما احتمالاً در اثر بحران طولاني دهه ي 30 وسائل توليد پرهزينه و كم سود از دور خارج شدند و شرايط اساسي براي نرخ بالاي سود بوجود آمد. بنابراين در پايان دهه ي 30 ميلادي ميتوان گفت كه شرايط براي نرخ سود بالا مساعد است و تنها به محركي براي افزايش تقاضا نياز داريم. البته اين تقاضا به وسيله ي مخارج هنگفت تسليحات براي جنگ دوم جهاني فراهم شد. پس طي جنگ نرخهاي بالاي سود وجود دارد و اين نرخهاي بالا

شرايط لازم براي رونق بعد از جنگ را آماده ميكند. اما من فكر نمي كنم كه كسريهاي كينزي در سال 1923 اگر هم بكار گرفته مي شدند، كارساز بودند، چون به بيان ماركسي ما مقدمتاً به بحراني نيازداريم كه نظام را پاك و تصفيه كند.

جيونگ: آيا فكر ميكنيد كه بحران كنوني به چالشي در برابر هژمون ايالات متحده منجر مي شود؟ نظريه پردازان نظام جهاني مثل امانوئل والرشتاين كه نشريه هانيكوره با او نيز مصاحبه كرده است، اعتقاد داردكه هژموني امپرياليسم آمريكا در حال افول است.

برنر: اين مجدداً سوالي است بسيار پيچيده. شايد اشتباه ميكنم، اما فكر ميكنم كه بسياري از كساني كه معتقداند هژمون آمريكا در حال افول است، هژموني آمريكا را عمدتاً تجلي قدرت ژئوپليتيك آمريكا و در نهايت نيروي آمريكا ميدانند. از اين نقطه نظر، اين اساساً سلطه ي آمريكاست كه موجب رهبري او ميشود، قدرت آمريكا بر و در مقابل ساير كشورهاست كه آمريكا را در رأس قرار ميدهد. من هژموني آمريكا را اينطور نميبينم. من فكر ميكنم كه رهبران جهان، بخصوص رهبران كشورهاي مركزي سرمايه داري از هژموني آمريكا راضي هستند. چون اين بدين معنا است كه آمريكا نقش و هزينه ي پليس جهاني را بعهده گرفته است. من فكر ميكنم كه اين امر امروزه حتي در مورد رهبران كشورهاي فقير نيز صادق است.

پليس جهاني بودن آمريكا چه هدفي را دنبال ميكند؟ هدف حمله به كشورهاي ديگر نيست بطور عمده، هدف حفظ نظم اجتماعي در سطح جهان است، ايجاد شرايط امن براي انباشت سرمايه جهاني . هدف اصلي دفع چالشهاي مردمي در برابر سرمايه داري است، حمايت ازساختارهاي موجود روابط طبقاتي. بخش اعظم دوران پس از جنگ به مبارزاتي اختصاص داشت كه خواهان ايجاد دولتهاي مستقل ملي بودند، جنبشهائي از پائين كه حركت آزاد سرمايه را مختل ميكردند. آنها بدون ترديد با خشن ترين چهره ي قدرت آمريكا و عريان ترين جلوه هاي سلطه ي آمريكا روبرو شدند.

در بين كشورهاي مركز، آمريكا هژموني دارد اما خارج از اين حوزه روش آمريكا اعمالِ سلطه است. اما با سقوط اتحاد شوروي، چين و ويتنام راه سرمايه داري را در پيش گرفتند. و با شكست جنبش هاي رهائي بخش ملي در نقاطي مثل آفريقا و آمريكاي مركزي، مقاومت در برابر سرمايه داري در جهانِ در حال توسعه، حداقل براي مدتي بسيار ضعيف شد. بنابراين امروز نه تنها حكومتها و رهبران كشورهاي اروپاي غربي و شرقي، ژاپن و كره، بلكه برزيل و هندوچين نيز  اكثر كشورهاي قابل ذكر تداوم هژموني ايالات متحده را ترجيح ميدهند. هژموني آمريكا به علت ظهور كشور ديگري كه مدعي سلطه ي جهاني است، سقوط نخواهد كرد. مهمتر از هر چيز، چين هژموني آمريكا را ترجيح ميدهد. آمريكا برنامه اي براي حمله به چين ندارد وتاكنون بازارهاي خود را براي صادرات چين باز گذاشته است. باوجود نقش آمريكا بعنوان پليس جهاني و حفظ تجارت هرچه آزادتر و حركت سرمايه ها، چين توانسته است در شرايط برابر از نظر هزينه ي توليد رقابت كند و اين امر به شكل باورنكردني به نفع چين بوده است. بهتر از اين (براي چين) امكان ندارد.

آيا با وجود بحران كنوني هژموني آمريكا ميتواند ادامه پيدا كند؟ اين پرسش دشوارتري است. اما فكر ميكنم كه پاسخ اين سوال مقدمتاً آري است. رهبران جهان بيش ازهر چيز ميخواهند كه نظم كنوني جهاني شدن حفظ شود وآمريكا كليد اين نظم است . هيچ يك ازرهبران جهان نميخواهد كه از بحران و مشكلات فوق العاده اقتصادي آمريكا استفاده كند وهژموني اين كشور را به چالش بطلبد. چين اعلام ميكند كه ما ديگر نميخواهيم هزينه ي تداوم ولخرجي هاي آمريكا را بدوش بكشيم، با اشاره به اينكه چين كسري بيسابقه ي" تراز بازرگاني "آمريكا را در دهه ي اخير و كسري بودجه عظيم آمريكا در حال حاضر تحمل كرده است.

اما فكر ميكنيد كه چين، آمريكا را درمضيقه خواهد گذاشت؟ به هيچ وجه. چين همچنان به ريختن پول دربازارهاي آمريكا ادامه خواهد داد تا چرخ اقتصاد آمريكا در گردش بماند و چين نيز رشد خود را حفظ كند. اما، البته هميشه آنچه كه مطلوب است ممكن نيست. عمق بحران چين ممكن است آنقدر زياد باشد كه نتواند از عهده ي كسريهاي آمريكا بربيايد. يا آمريكا با قبول كسريهاي بيشتر و انتشار اسكناس توسط بانك مركزي باعث سقوط دلار و انفجار يك فاجعه واقعي شود. در هردو حالت نتيجه منفي است.

اگر اين حوداث اتفاق بيفتد، راه حل، ايجاد يك نظم جديد خواهد بود.

اما در شرايط بحران عميق اين امر بسيار دشوار است . در واقع درچنين شرايطي آمريكا وسايردولتها براحتي ميتوانند بسياست حمايتي ناسيوناليسم وجنگ متوسل شوند.

من فكر ميكنم، تا اين لحظه رهبران جهان هنوز سعي دارند كه ازچنين راه حلي اجتناب كنند. آنها براي اين كار آمادگي ندارند. آنها ميخواهند بازارها و تجارت آزاد باشد، چون آنها ميدانند كه آخرين بار كه دولتها به سياست حمايتي براي حل مشكل دست زدند، درزمان ركود بزرگ بود و اين اقدام ركود را وخيمتر كرد چون درعمل وقتي چند دولت اين سياست را آغاز ميكنند، همه ( دولتها ) آن راپيش ميگيرند و بازار جهاني بسته ميشود. البته بعد از اين نظامي گري و جنگ آغاز ميشود. امروزه بسته شدن بازارها بدون شك فاجعه آميز خواهد بود، و از اينرو حكومتها و رهبران نهايت تلاش خود راميكنند كه از سياست حمايتي، توسل به اقدامات دولتي و ملتگرائي و نظاميگري جلوگيري كنند. اما سياست بازتابي از آنچه كه رهبران ميخواهند نيست و خواست رهبران در طول زمان تغيير مي كند .

بعلاوه رهبران معمولاً مواضع متفاوتي دارند و سياست استقلال دارند .بنابراين بعنوان نمونه بسختي ميتوان چنين امكاني را كنار گذاشت .اگر بحران به سمت وخامت برود، كه در حال حاضر خيلي بعيد نيست، بازگشت به سياستهاي راست افراطي ديده نشود  يعني سياست حمايتي، نظامي گري و ملتگرائي ضدمهاجرت. چنين سياستي نه تنها ميتواند با استقبال وسيع مردمي روبرو شود، بلكه بخش هاي وسيعي از سرمايه داران ممكن است اين را تنها راه براي خروج از سقوط بازارهايشان و ركود نظام ببينند؛ چون آنها ممكن است نياز براي حمايت در برابر رقابت و يارانه هاي دولتي براي افزايش تقاضا را از طريق هزينه هاي نظامي قابل حل بدانند. البته، اين راه حلي بود كه در بخش اعظم اروپا و ژاپن طي بحران بين دو جنگ  جهاني رايج شد .

در حال حاضر جناح راست بخاطر شكست سياستهاي حكومت بوش و بحران در وضع بسيار بدي قرار دارد. اما اگر حكومت اوباما قادر به مقابله با سقوط اقتصادي نباشد،  جناح راست بسادگي مي تواند به صحنه برگردد، بخصوص اينكه دموكراتها بديل ايدئولوژيكي ارائه نميكنند.

جيونگ: شما در بارهي احتمال بحران در چين صحبت كرديد. درباره ي وضع كنوني چين چه فكر مي كنيد؟

برنر: من فكر ميكنم كه بحران چين از آنچه كه مردم انتظار دارند بدتر است و به دو دليل اصلي، دليل اول، اينكه بحران آمريكا و بحران جهاني بطور عمومي بسيار جديتر از آنست كه مردم فكر ميكنند و در تحليل نهايي، سرنوشت اقتصادي چين وابستگي تفكيك ناپذيري با سرنوشت اقتصاد آمريكا و اقتصاد جهاني دارد. اين تنها به اين دليل نيست كه چين تا حدي زيادي به صادرات به بازار آمريكا وابسته است. اين امر همينطور بخاطر اينست كه بخش اعظم از بقيه جهان نيز به اقتصاد آمريكا وابسته اند، و اين بخصوص شامل اروپا مي شود . اگراشتباه نكنم، اروپا اخيراً به بزرگترين بازار صادرات چين تبديل شد. اما وقتي بحران آغازشده از آمريكا، دامن اروپا را نيز بگيرد، بازار اروپا براي كالاهاي چيني محدود خواهد شد. بنابراين موقعيت چين بدتر ازآنست كه مردم انتظار دارند، چون بحران اقتصادي وخيم تر از حد تصور آنهاست. دليل دوم، اينكه ابراز احساسات مردم براي رشد اقتصادي واقعاً چشمگير چين، نقش حبابها را در پيشبرد اقتصاد چين ناديده مي گيرد. چين اساساً از طريق صادرات رشد كرده است . بخصوص يك مازاد تجاري فزاينده با آمريكا. حكومت چين به خاطر اين مازاد بايد به اقدامات سياسي متوسل شود تا نرخ ارز خود را پائين نگه دارد و كالاهايش قدرت رقابتي بيشتري داشته باشند.

بدين منظور با انتشار مقادير هنگفتي" رن مين بي "( يوان هم خوانده ميشود) ، يعني ارز چين به خريد دارائيهائي كه ارزششان به دلارتعيين ميشود اقدام كرده است، آنهم در سطحي بسيار وسيع . اما نتيجه تزريق مقادير هنگفتي پول در اقتصاد چين است كه براي مدت طولاني باعث ارزان شدن اعتبارات ميشود. از يك طرف، شركتها و حكومتهاي محلي از اين اعتبار ارزان براي تأمين مالي سرمايهگذاري هاي وسيع استفاده كرده اند. اما اين سرمايهگ ذاريها همواره سبب ظرفيت مازاد بيشتر ميشوند. و ازطرف ديگر، آنها با اين اعتبار ارزان به خريد زمين، خانه، سهام و ساير اشكال دارائيهاي مالي اقدام كرده اند، كه باعث افزايش بيش از حد قيمت اين دارائيها و تشكيل حباب ميشود، كه نظير آمريكا در اخذ وام و مخارج بيشتر نقش عمده اي

بازي ميكند. با تركيدن اين حبابها در چين عمق ظرفيت مازاد مشخص خواهد شد. تركيدن اين حباب مثل ساير نقاط جهان برتقاضاي مصرف كنندگان و ايجاد بحران مالي انفجاري تأثير عظيمي خواهد داشت. بدين ترتيب، نتيجه ي حداقل اينست كه بحران چين بسيار جدي است، و ميتواند بحران جهاني را شديدتر كند.

جيونگ:پس فكرميكنيد كه منطق سرمايه دارانه مازاد توليد درمورد چين نيزصادق است؟

برنر: بله، درست نظير كره و اكثر كشورهاي آسياي شرقي در اواخر دهه ي 90  قرن بيستم ، مورد چين تفاوتي ندارد. تنها چيزي كه هنوز اتفاق نيفتاده تغيير نرخ ارز است كه در واقع توسعه صنعتي كره را نابود كرد. دولت چين براي اجتناب از چنين حادثه اي به هركاري متوسل ميشود.

جيونگ: پس شما با خصلت بندي جامعه ي چين به عنوان نوعي « اقتصاد بازار غيرسرمايه داري » موافق نيستيد؟

برنر: به هيچ وجه.

جيونگ: پس به نظر شما چين نقداً سرمايه دارانه است؟

برنر: من فكر ميكنم كه كاملاً سرمايه دارانه است. ممكن است گفته شود كه چين شايد طي دهه 80 داراي يك اقتصاد بازار غيرسرمايه داري بوده است. وقتيكه شركتهاي شهر و روستا رشد قابل ملاحظه اي داشتند. شركتهاي شهر و روستا مالكيت عمومي داشتند . آنها تحت مالكيت حكومتهاي محلي قرار داشتند، اما براساس بازار عمل ميكردند. ميتوانيد بگوئيد كه اين اَشكال اقتصادي آغاز گذار به سرمايه داري بودند. پس شايد احتمالاً تا اوائل دهه ي 90 ، چين هنوز نوعي جامعه بازار غيرسرمايه داري بود، بخصوص از اين جهت كه هنوز چنين بخشهاي بزرگ اقتصادي تحت مالكيت و برنامه ريزي دولت مركزي قرار داشتند. اما از اين مقطع به بعد مرحله ي گذار به سرمايه داري محسوب ميشود كه تاكنون قطعاً كامل شده است.

جيونگ: در باره ي شدت بحران اقتصادي در شرف وقوع در كره چه فكر ميكنيد؟ آيا فكر ميكنيد كه از بحران وابسته به صندوق بين المللي پول شديدتر خواهد بود؟

برنر: ما در باره ي چين حرف زديم و نظر من اين بود كه چين احتمالاً با مشكلات جدي روبروست. اما در چين مزدها در سطح پائيني قرار دارد و بازار داخلي ظرفيت زيادي دارد، پس در طول زمان در مقابله با بحران وضع بهتري از كره خواهد داشت، گرچه من در اين مورد مطمئن نيستم. من فكر ميكنم كه كره ضربه سنگيني متحمل خواهد شد. صدمات بحران 98-1997 نيز سنگين بود، اما با حباب بازار بورس آمريكا و رشد اعتبارات، مصرف و واردات ناشي از آن اين صدمات كاهش يافت . اماهنگاميكه حباب بازار سهام طي سالهاي 2000 - 2002 تركيد، كره دچار بحراني شديدتر از 98 - 1997 شد. اين بار حباب مسكن درسالهاي اخير كره را نجات داد. اما اكنون دومين حباب آمريكا نيزفروپاشيده و حباب سومي وجود ندارد كه كره را از بحران كنوني نجات دهد. اين لزوماً به اين دليل نيست كه كره كار غلطي انجام مي دهد .اين بدين علت است كه در يك نظام سرمايه داري جهاني با وابستگي هاي متقابل براي هيچ كشوري خروج از بحران جهاني كار ساده اي نيست.

جيونگ: پس شما ميگوئيد كه شرايط بيروني (بين المللي) خيلي بدتر از گذشته است؟

برنر: نكته ي اصلي همين جاست.

جيونگ: فكر ميكنيد كه ايجاد يك دولت رفاه به شكل سوئد يك استراتژي معقول براي نيروهاي مترقي كره بشمار ميرود. آنهم در گرماگرم بحران اقتصادي؟

برنر: من فكر ميكنم كه مهمترين كاري كه اين نيروها ميتوانند انجام دهند، تحكيم مجدد سازماندهي طبقه ي كارگر در كره است. فقط با بازسازي جنبش طبقه ي كارگرِ كره، چپ ميتواند قدرت لازم را كسب كند، صرفنظر از اينكه چه خواستي را مطرح ميكند. تنها راه رشد واقعي كارگران، ايجاد سازماندهي جديد در جريان مبارزه است و آنها تنها در جريان مبارزه ميتوانند به يك سياست مترقي دست يابند، يا در واقع تصميم بگيرند كه در شرايط كنوني يك سياست مترقي چه ميتواند باشد.

من فكر ميكنم بهترين راه براي زمينه سازي يك پاسخ سياسي چپ به افرادي كه از اين سياستها آسيب ديده اند كمك به سازماندهي آنهاست و اينكه بتوانند از نظر جمعي تصميم بگيرند كه چه اقدامي منافع آنها را تأمين ميكند. بنابر اين بجاي اينكه از حالا و به شكل فن سالارانه از بالا پاسخ مناسب را طراحي كنيم، نكته ي كليدي براي چپ تسريع در بازسازي قدرت كارگران است. جنبش كارگري كره از زمان بحران 98 - 1997 ظاهراً تضعيف شده است. الويت حداقل براي نيرو هاي پيشرو در حال حاضر اينست كه فضا را براي سازماندهي كارگران و قدرت گرفتن دوباره ي اتحاديه ها بهتر كنند. اين امر نه تنها براي كره، بلكه براي هر نقطه اي در گوشه و كنار جهان لازم است. اين هدف اصلي است. بدون احياي قدرت طبقه كارگر، چپ به سرعت در مييابد كه اكثر مسائل مربوط به سياستهاي حكومتي در واقع مسائلي اكادميك محسوب ميشوند. منظورم اين است كه اگرقرار است چپ بر سياستهاي دولت تاثيري داشته باشد، بايد تغيير بزرگي در توازن قواي طبقاتي بوجود بيايد.

جيونگ: بنظرشما در دنياي متأثر ازسياستهاي مصيبت بار نوليبراليسم ميتوان براي نيروهاي مترقي پيشرفتي را انتظار داشت؟

برنر: شكست نوليبراليسم قطعاً فرصتهاي مساعدي را براي چپ بوجود آورده است كه در قبل وجود نداشت. نوليبراليسم هيچگاه مورد استقبال بخش وسيعي از مردم قرار نگرفت. كارگران با بازار آزاد، ماليه آزاد و مسائلي از اين قبيل هرگز ميانه خوبي نداشته اند و بحران هم ورشكستگي كامل شيوه ي سازماندهي نوليبرالي اقتصاد را آشكار ساخته است.  ميتوانيد تغييررا ببينيد. اين تغيير خود را در مقابله ي طبقه ي كارگر آمريكا دربرابر كمك براي جلوگيري از ورشكستگي بانكها و بخش مالي نشان داد . آنها اكنون ميگويند : به ما وعده ميدهند كه نجات بنگاههاي مالي و بازارهاي مالي كليد احياي اقتصاد و شكوفائي است، اما ما اين را باورنداريم. ما نميخواهيم به افرادي كه ما را غارت كرده اند، پول پرداخت شود.

پس يك خلاء ايدئولوژيك بزرگ وجود دارد وامکان گشايش بزرگي براي ايده هاي چپ. مشكل اينست كه تشكلات كارگري بسيار كوچك اند و تأثير سياسي ندارند. پس ميتوان گفت كه فرصت بسيار مساعدي براي تغيير در فضاي سياسي و ايدئولوژيك بوجود آمده است، اما اين بخودي خود به نتيجه ي مترقي ختم نخواهد شد.

پس، يكبارديگراولويت اصلي براي نيروهاي پيشرو وهرفعال چپ درمحل فعاليت شان، تلاش براي احياي سازماندهي طبقه  كارگراست. بدون بازسازي قدرت طبقه كارگرامكان پيشرفت ناچيزخواهد بود، و تنها راه بازسازي قدرت، بسيج براي عمل مستقيم است. طبقه كارگرصرفاً ازطريق عملِ جمعي و توده اي ميتواند بسازماندهي وقدرت دست يابد، قدرت لازم براي ايجاد يك بنيان اجتماعي درجهت تحول آگاهي خويش و ريشه اي كردن سياست.

منبع : 

                                       h t t p : / / www. japanfocus.or g/-Robe r t - Brenner/3043

شبــــکه ســرمایه داری که جهــــان را اداره می کند

جهان در اختیار ۱۴۷ شرکت سرمایه داری  

 New Scientist

پژوهشگران سوئیسی با بررسی پایگاه داده‌های مربوط به ۳۷ میلیون شرکت و سرمایه‌گذار از سراسر جهان به این نتیجه رسیده‌اند که بخش عظیمی از کل ثروت جهان در اختیار ۱۴۷ شرکت قرار دارد

به گزارش نشریه «فوربز»، سه متخصص نظریه سیستم‌ها از مؤسسه سوئیسی فناوری فدرال در شهر زوریخ برای ارائه مدلی از دارایی‌های مجموعه شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی، پس از بررسی فهرست یاد شده، به تحلیل ۴۳۰۶۰ بنگاه فراملی و میزان سهام اشتراکی مابین این بنگاه‌ها پرداختند. نتیجه تحلیل در قالب مدلی ارائه شده که نشان‌دهنده نحوه مالکیت دارایی‌ها و سود به‌دست‌آمدهٔ این بنگاه‌ها بوده که نقشه‌ای جامع از ساختار قدرت اقتصادی کنونی را ارائه داده‌است

بر این اساس، نمودار کنترل بنگاه‌های اقتصادی جهان شکلی «پاپیون‌مانند» دارد و متشکل از هسته‌ای شامل ۱۴۷ شرکت مختلف است که پیرامون مرکز نمودار قرار گرفته‌اند. اما نکته حائز اهمیت در تفسیر شکل به‌دست‌آمده، این حقیقت است که ۱۴۷ شرکت تشکیل‌دهنده نقطه مرکزی بخش چشمگیری از سهام یکدیگر را در مالکیت مشترک دارند و روی هم ٪۴۰ از موجودی ثروت شبکه به ایشان تعلق دارد

از مرکز نمودار به سمت بیرون، و در مقیاسی بزرگ‌تر، تعداد ۷۳۷ شرکت ٪۸۰ دارایی‌های یاد شده را در حلقه خود حفظ کرده‌اند. مجله معتبر علمی «نیو ساینتیست» فهرست ۵۰ بنگاه صدرنشین را منتشر کرده که پیوند به این فهرست در انتهای این نوشتار آمده‌است

به نظر می‌رسد یافته‌های پژوهشگران سوئیسی– که به گفته خود نخستین بار نموداری فراگیر در این زمینه ارائه داده‌اند – به ویژه برای جنبش تسخیر وال استریت کاربرد داشته باشد. «فوربز» در ادامه به نوشته مجله «نیو ساینتیست» اشاره می‌کند که در گفت‌وگو با یک متخصص نظریه سیستم‌ها نظر وی را درباره یافته‌های همکاران سوئیسی او جویا شده‌است.

این کارشناس می‌گوید مطالعه گزارش، ذهنش را «دچار تشویش» کرده اما در عین حال شگفت‌زده هم نشده‌است. چنین ساختارهایی را در زیست‌شناسی بسیار دیده‌ایم، در قارچ‌ها، گلسنگ‌ها و علف‌ها. به گفته اقتصاددانان این وضعیت زمانی خطرناک می‌شود که اشتراک‌های بیش از حد با تمرکز قدرت همراه می‌شوند، که البته، چه حاجت به بیان است؟

به‌رغم این همه، شبکه هدایت بنگاه‌های فراملی را نباید توطئه‌ای بالفعل برای تسلط بر جهان توسط یک اقلیت مخفی دانست. دلایل زیادی را نیز می‌توان برای اشتراک بیش از حد بنگاه‌ها و نقطه‌های همگرایی و فشردگی در مرکز نمودار مربوطه برشمرد: راهبردهای ضد تصاحبی، کاهش هزینه تراکنش‌های جاری، سرشکن خطرهای موجود، اعتمادسازی و ایجاد گروه‌های دارای منافع مشترک و همسو ازین جمله‌اند

گروهی دیگر در مقابل، انتقادی را بر فهرست منتشر شده وارد می‌دانند و می‌گویند بسیاری از شرکت‌ها و بنگاه‌های موضوع پژوهش، صاحبان اصلی دارایی‌های فوق نیستند، بلکه صرفاً نهادهایی هستند که خدمات مدیریت، ذخیره، ترخیص و کارگزاری ثروت و دارایی‌ها را انجام می‌دهند

«نیوساینتیست» نیز در پایان مطلب خود به نقل از صاحب‌نظران تأکید می‌کند که باید توجه داشت ۱۴۷، برای تبانی، عدد بزرگی است. بنگاه‌ها و شرکت‌های بزرگ جهانی اگرچه در بازار با یکدیگر رقابت دارند اما بر روی منافع مشترکشان با یکدیگر متحدند. مقاومت در برابر تغییر در ساختار شبکه، شاید، یکی از این منافع مشترک باشد

فهرست صدرنشینان جدول بنگاه‌های جهانی مالک بیشترین دارایی‌ها را در اینجا ببینید

The top 50 of the 147 superconnected companies

1. Barclays plc
2. Capital Group Companies Inc
3. FMR Corporation
4. AXA
5. State Street Corporation
6. JP Morgan Chase & Co
7. Legal & General Group plc
8. Vanguard Group Inc
9. UBS AG
10. Merrill Lynch & Co Inc
11. Wellington Management Co LLP
12. Deutsche Bank AG
13. Franklin Resources Inc
14. Credit Suisse Group
15. Walton Enterprises LLC
16. Bank of New York Mellon Corp
17. Natixis
18. Goldman Sachs Group Inc
19. T Rowe Price Group Inc
20. Legg Mason Inc
21. Morgan Stanley
22. Mitsubishi UFJ Financial Group Inc
23. Northern Trust Corporation
24. Société Générale
25. Bank of America Corporation
26. Lloyds TSB Group plc
27. Invesco plc
28. Allianz SE 29. TIAA
30. Old Mutual Public Limited Company
31. Aviva plc
32. Schroders plc
33. Dodge & Cox
34. Lehman Brothers Holdings Inc*
35. Sun Life Financial Inc
36. Standard Life plc
37. CNCE
38. Nomura Holdings Inc
39. The Depository Trust Company
40. Massachusetts Mutual Life Insurance
41. ING Groep NV
42. Brandes Investment Partners LP
43. Unicredito Italiano SPA
44. Deposit Insurance Corporation of Japan
45. Vereniging Aegon
46. BNP Paribas
47. Affiliated Managers Group Inc
48. Resona Holdings Inc
49. Capital Group International Inc
50. China Petrochemical Group Company

Taloudellisia käsikirjoituksia kriisin keskeltä
2008-11-16
Kalle Seppä

Kapitalistisen järjestelmän keskeinen kysymys liittyy sen kykyyn laajentua maailmassa, joka on alistettu pääomalle kokonaisuudessaan. Nykyinen talouskriisi liittyy olennaisesti juuri kapitalismin laajentumismahdollisuuksien rajallisuuteen. Kun rahamaailma halvaantuu, pääomat virtaavat muualle, etsimään uusia kauppareittejä ja tuotantomahdollisuuksia, ja samalla kapitalismin reagointikyky ja nopeus pakenevat poliittista päätöksentekoa. "Nykyinen tilanne on kaikkien kriisien ja kaikkien mahdollisuuksien todeksi muuttuva kulminaatio", kirjoittaa Kalle Seppä.

1. Heterodoksian paluu

 "In the long run we are all dead" (John Maynard Keynes)
Talouskriisin runtelemassa maailmassa kommentaattorin katse kääntyy heterodoksian suuntaan. Werner Sombart, Joseph Schumpeter, Nikolai Kondratiev ja Fernand Braudel kertovat meille meneillään olevasta kriisistä enemmän kuin väsyneet perinteisen taloustieteen sokeat ajokoirat. Heterodoksisten taloustieteilijöiden ja heidän kirjoittamansa taloushistorian paluu näyttämölle on merkki finanssikriisin historiallisesta luonteesta.
Kriisi on historiallinen ja se kielii erään aikakauden päättymisestä. Sombart, Schumpeter, Kondratiev ja Braudel tietävät taloushistorian ja sen kehityksen olevan prosessi, jossa sykliset aallot seuraavat toisiansa. Aalto nousee, savuttaa huippunsa, laskee ja huuhtoutuu pois. Tämän taustalla on kaksi taloudellista perusolettamusta: a) kaupan ja finanssisektorin kasvut vievät - hintakilpailusta johtuen - aina tuotot alas; ja b) kaupan tuottavuus ja finanssisektorin tuottavuus ovat keskenään ristiriidassa ja toisensa poissulkevia.
Schumpeter sanoi joskus, että kapitalismin kehityksessä yksi vuosisata on lyhyt aika. Heterodoksian kuvaamat aallot ovat siis vuosisatoja kestäviä pitkiä aaltoja ja lyhyitä konjunkturaalisia - vuosia tai vuosikymmeniä - kestäviä lyhyitä aaltoja. Pitkän aallon sisällä vaikuttavat - kuten Schumpeter on opettanut - lyhyemmät aallot. Nämä aallot eivät kerro pelkästään taloudellisista muutoksista vaan myös muuttuvista poliittisista ja yhteiskunnallisista olosuhteista, jotka vuorovaikuttavat talouden kanssa. Ensimmäinen kysymys, joka nousee aina esille kriisin hetkillä, on se, olemmeko pitkän vai lyhyen aallon murtumakohdan reunamilla. Onko alkamassa kapitalistisen akkumulaation uusi vaihe vai olemmeko peräti todistamassa kapitalistisen talouskehityksen ja yhteiskuntajärjestelmän loppua?
Kondratievin mukaan kapitalismin taloushistoriassa on ollut kolmea aaltoa. Ensimmäinen aalto - vuodesta 1790 vuoteen 1849 - oli brittiläisen imperialismin, vapaakaupan ja kapitalistisen teollisen tuotannon nousuvaihe. Toinen aalto, joka vuodesta 1850 - suuren vuonna 1873 alkaneen kriisin kautta - vei vuoteen 1896, oli brittiläisen hegemonia-ajan huipentuma ja laskun alku. Kolmas kondratievilainen aalto alkoi vuonna 1896. Kondratiev ei nähnyt tämän kolmannen aallon loppua, mutta on yleisesti hyväksytty Schumpeterin ajatus, että tämä aalto päättyi vuoden 1929 sekasortoon, 1930-luvun diktatuurien aikaan ja uuden aallon nousuun vuonna 1945, toisen maailmansodan päätyttyä. Kondratievin aaltojen ominaiset piirteet, jotka perustuvat yllä esitettyihin olettamuksiin tuottojen kehityksestä ja korkojen ja hintojen välisestä suhteesta, ovat nousuvaiheessa hintojen nousu ja korkojen lasku ja laskuvaiheessa hintojen lasku ja korkojen nousu. Nousu- ja laskukauden välillä on matalasuhdanteen välivaihe.
Ranskalaisen historioitsijan Braudelin periodisointi on vielä laajempi. Sitä seuraa esimerkiksi Giovanni Arrighi mainiossa teoksessaan The Long Twentieth Century. Braudelin periodisointi on seuraavanlainen: a) genovalaisten, venetsialaisten ja firenzeläisten pankkiirien hegemonian aika; b) alankomaalaisten kauppiaiden ja pankkiirien hegemonian aika; c) brittiläinen kukoistuskausi - eli Englannin pankin ja Rotschildien hegemonian aika; ja d) Yhdysvaltain nousu maailman talousmahdiksi. Braudelin mukaan genovalaiset, venetsialaiset, firenzeläiset ja alankomaalaiset ulkoistivat valtiolliset tehtävät sen ajan ylikansallisille sotilaallisille mahdeille. Kansallisvaltion nousun jälkeen sekä Britannia että Yhdysvallat yhdistivät taloudellisen, sotilaallisen ja poliittisen hegemonian samaan toimijaan eli valtioon.
Braudelin mukaan kapitalistinen akkumulaatio toimii siten, että tuotannollista ja kaupallista ekspansiota seuraa aina kiristynyt kilpailutilanne, joka painaa alas hintoja ja pienentää teollisuuteen ja kauppaan sijoitetun pääoman tuottoa. Tällaisessa tilanteessa kapitalistit etsivät yleensä talousjärjestelmän ytimen ulkopuolelta uusia kohteita, joiden takaamat tuotot ovat parempia, ja tästä seuraa uutta kapitalistisen järjestelmän ekspansiota. Braudel siis seuraa kondratievilaista mallia, jonka mukaan nousuvaiheessa hinnat ovat korkealla ja korot matalalla ja laskuvaiheessa hinnat alhaalla ja korot korkealla. Korkeat korot ja korkeat hinnat vetoavat vuorotellen pääomamassoihin. Henri Pirenne oli ensimmäinen historioitsija, joka havaitsi tällaisen heilurin olemassaolon.
Tietenkin meidän olisi ymmärrettävä, vastaako nykyinen kapitalistisen järjestelmän mullistus tätä Kondratievin ja Braudelin kuvaamaa kulkua, ja määriteltävä, mikä vaihe on nyt oikein menossa. Kuitenkin keskeisin kysymys liittyy järjestelmän kykyyn tuottaa uutta ekspansiota maailmassa, joka on jo nyt reaalisesti alistettu pääomalle kokonaisuudessaan, poislukien ehkä jotkin marginaaliset, harvaanasutut ja merkityksettömät alueet.
Jos vielä tarkennetaan pitkien ja lyhyiden aaltojen välistä suhdetta, voimme todeta, että esimerkiksi pitkässä aallossa on tapahtunut poliittis-taloudellisen hegemonian siirtyminen brittiläisestä liberaalista imperialismista yhdysvaltalaiseen "One World / Free World" -talouteen. Samanaikaisesti kuitenkin, esimerkiksi yhdysvaltalaisen hegemonian aikana, on tapahtunut lyhyessä aallossa siirtymä massatuotannosta (autoteollisuudesta) palvelutuotantoon tai rooseveltilaisesta valtiojohtoisesta taloudesta reaganilaiseen uusliberalismiin.
Pitäisi siis kysyä: onko tämä nykyinen kriisi yhdysvaltalaisen kapitalistisen akkumulaatiomallin hegemonian kriisi? Onko kriisi vielä syvällisempi, eli onko se tout court kapitalistisen akkumulaatiomallin kriisi? Nämä kysymykset kuulostavat melko lopullisilta, mutta koska yleisesti ottaen historiankirjoitus on eräänlaista genealogiaa, ne ovat täysin oikeutettuja epäilyjä. Koko maailman kehitys kulminoituu siihen hetkeen, jota me elämme. Tämän vuoksi näyttää juuri siltä, että meidän todistamamme talouskriisi on eräänlainen historian lopputulos. Sitä se tietenkin on. Marx totesi hyvin osuvasti Grundrissen johdannossa, että ihmisen anatomia selittää aina apinan anatomiaa, eikä toisinpäin. Tämä suuri kriisi siis näyttäytyy meille yhtä merkittävänä kuin esi-isillemme näyttäytyi vuoden 1929 kriisi. Itse asiassa se on meille vielä merkittävämpi, koska se on eräänlainen kaikkien kriisien kulminaatio, joka sisältää jo nyt vuoden 1929 romahduksen. Nykyinen tilanne on kaikkien kriisien ja kaikkien mahdollisuuksien todeksi muuttuva kulminaatio. Hetki, jolloin historian säteet taittuvat vain yhteen kohtaan. Kriisin ja murroksen kohtaan.

2. Pysäyttämätön heiluri

"Our free-enterprises convert to socialism when government is the only solution for survival" (John Kenneth Galbraith)
Marxin mukaan historialliset hahmot näyttäytyvät aina kahdesti: ensimmäisen kerran tragediana ja toisen kerran farssina. Monet puhuvat nyt kriisin hetkillä sosialismin paluusta. Onhan tietysti sekin ihme nähty, että porvarillisen hallituksen valtionvarainministeri siteeraa edesmennyttä Kiinan kommunistijohtajaa viitaten kissoihin, hiiriin ja niiden välisiin metsästyssuhteisiin. Todetaan kuitenkin, että sosialismi, joka oli näyttäytynyt maailmanhistoriassa suurena tragediana, palaa nyt kevyenä kuplettina tai farssina. Pankkien ja yrityksien kansallistamisohjelmat, valtiollinen ohjaus ja suunnitelmatalous ovat nykykontekstissa lähinnä farsseja, joihin uskovat ainoastaan hölmöt. Sosialismi ei ole palaamassa näyttämölle. Näyttämölle ei ole edes palaamassa ihmiskasvoinen kapitalismi (aikoinaan puhuttiin kylläkin ihmiskasvoisesta sosialismista), kuten eräs Nobel-palkittu on toivonut. Tällainen terminologian sekoittaminen (ihmiskasvoinen kapitalismi, vai oliko se sosialismi?) on itsessään jo melko koomista.
Historia ei tietenkään myöskään opeta yhtään mitään. Siihen ei sisälly mitään moraalisia opetuksia. Sosialistit olivat aikoinaan yhtä väärässä kuin kapitalistit ovat väärässä nykyisin. Wall Streetin kolmen kuukauden vapaa pudotus ei, kadun nimestä huolimatta, ole uusi muurin sortuminen. Ideologiat eivät liity tähän kriisiin ja sen lopputulemiin, aivan kuten ne eivät liittyneet sosialismin kaatumiseen. Sosialismi ei ole palaamassa, vaikka Schumpeter oli sitä mieltä, että jatkuva taloudellinen epävakaus johtaa älymystöä - ja siten koko yhteiskuntaa - kohti sosialismia. Ongelma on siinä, että Schumpeterin ajan sosialismi - ja sosialismi yleensä, sen kaikissa punaisissa, ruskeissa tai mustissa muodoissa - ei kansallisvaltioon perustuvana yksinkertaisesti kykene hallitsemaan taloutta ja sen epävakautta. Tietysti on mahdollista yrittää, mutta seuraukset voivat olla samanaikaisesti traagisia ja farssimaisia. On kuitenkin pysyttävä hereillä, koska jostakin syvältä maan uumenista kuuluu tosissaan ääniä, jotka haluavat palauttaa kansallisen sosialismin. Mikäli yhteiseurooppalaiset ja globaalit pelastus- ja elvytysyritykset epäonnistuvat, on oltava valmiina kohtaamaan kansallisen sosialismin paluu. Kansallinen sosialismi, joka ei tietenkään palaa sen 1930-luvun lipuilla vaan tyhjillä iskulauseilla kansallisen omistamisen merkityksestä ja kansallisesta pääomasta, à la Solidium.
Sosialismin paluusta kertoo myös toistuvasti kuultu lausahdus Bretton Woodsin paluusta. Tietysti ajat ovat otollisia tällaiselle lausahdukselle. Bretton Woods oli mainio tapaus: maailman finanssi- ja kauppamarkkinoiden järjestely ilman pankkiireja ja yrittäjiä. Bretton Woods oli valtiojohtoista sosialismia sen puhtaimmassa muodossa. Toisaalta on ymmärrettävä, että meillä oli kaksi Bretton Woodsia. Rooseveltin Bretton Woods perustui ajatukseen, että globaalit instituutiot kykenevät hallitsemaan toisen maailmansodan jälkeistä maailmaa (One World). Trumanin Bretton Woods perustui ajatukseen Yhdysvaltojen hegemoniasta vapaassa maailmassa ja kahden rinnakkaisen järjestelmän taistelusta (Free World). On selvä, että trumanilainen malli antoi ehkä hieman enemmän tilaa pankkiireille ja yrityksille, mutta kyllä tosiasiallisesti Trumaninkin järjestelmä oli valtiovetoinen ja Dwight Eisenhowerin paljastaman "sotilaallis-teollisen kompleksin" ohjaama.
Mielenkiintoista on todeta, ja taas olemme farssin puolella, että Bretton Woodsin instituutiot katosivat ainakin 50 vuoden ajaksi pois näyttämöltä, palatakseen ainoastaan globalisaation aikakaudella kaiken pahan ruumiillistumina. Koomista (ja taas kerran traagista) oli se, että monet "aidot" demokraattiset sosialistit - juuri ne samat, jotka nyt haikailevat globaalin hallitsemisen perään - lähtivät kaduille ja toreille protestoimaan juuri sellaisia instituutioita vastaan, joita oli luotu ihan aidosti paremman maailman puolesta. Joskus on kirjoitettu vasemmiston pavlovilaisesta refleksistä Yhdysvaltojen suhteen, ja ilmeisesti kyse oli juuri tästä ilmiöstä. Bretton Woodsin instituutiot edustivat kyllä kaikkea muuta kuin uusliberalismia. Kuten John Kenneth Galbraith sanoi: "the World Bank has been a very useful institution, borrowing money in the rich countries, investing in the poor".
Nyt olisi ymmärrettävä, mistä on kyse ehdotetun uuden Bretton Woodsin kohdalla. Onko tarkoitus palauttaa Yhdysvaltojen hegemonia vapaassa maailmassa? Onko tarkoitus palata aitoon rooseveltilaiseen "One World" -Bretton Woodsiin? Onko nyt tarkoitus rakentaa uusi maailmanjärjestys, jossa vapaata maailmaa johtaa Eurooppa? Näyttäisi siltä, että kyseessä on näiden kaikkien välimuoto. Yhdysvallat ehkä - ja tämä "ehkä" on todellakin suuri - palaa kaidalle polulle luopuessaan megalomaanisesta Neocon-unelmasta, pitäen kuitenkin kiinni omasta roolistaan maailman sotilaallisena johtajana. Eurooppalainen taloudellinen ja poliittinen malli saa hegemonisen roolin, ja lopuksi "One World" -ajattelu vie meitä kohti uusia kultaisia aikoja. Tietyllä tavalla globalisaation vastainen liike - sen sosialidemokraattisessa ja attacilaisessa muodossa - on onnistunut antamaan uudestaan globaaleille instituutioille uuden ihmiskasvoisen roolin. Jos oikein hyvin menee, saadaan vielä YK:lle palautettua jonkin sortin legitimaatio...
On kuitenkin olemassa eräs ongelma. Kapitalistinen akkumulaatiomalli toimii huomattavasti kiivaammalla tempolla kuin sitä säätelevät voimat. Osuvasti on sanottu, että "koon taloudesta" olemme siirtyneet "nopeuden talouteen". Kun rahamaailma halvaantuu, pääomat virtaavat muualle, lähinnä etsimään uusia olemattomia kauppareittejä ja uusia olemattomia tuotantomahdollisuuksia. Hetken päästä, kun kriisi on julistettu ohitetuksi, rahat palaavat taas finanssimarkkinoille kasvattaen eksponentiaalisesti ongelmia ja arvonalennuksia. Ongelma on juuri tässä: kapitalismin reagointikyky ja nopeus pakenevat poliittista päätöksentekoa. Päätöksenteko, joka ei halua tukahduttaa kapitalismia, ei voi oikeastaan toimia päätöksentekona. Liberalismi on todellisuudessa kapitalismille ominainen poliittinen järjestelmä, koska liberalismi ei ole poliittinen järjestelmä, vaan politiikan kieltämistä, kuten on usein sanottu.
Klassisen taloustieteen ja poliittisen liberalismin oppi perustuu ajatukseen, että markkinat kykenevät ohjaamaan itse itseänsä eli korjaamaan epätasapainoa. Näin ollen sen pyhät periaatteet ovat: a) oma etu talouden moottorina; b) kilpailu tasapainottavana tekijänä; c) valtion ehdoton erossa pysyminen talousasioista; d) ajatus markkinoista talouselämän ainoana kenttänä ja vaikuttajana; ja e) tiukka monetaristinen ote, jossa kierrossa olevan rahan määrä vastaa aina tavaran arvoa. Tällainen talouden konsepti yhdistettynä marginalismin rajahyötyyn* on tosiasiallinen kapitalismin ideologia. Tämän ideologian tiettyihin opinkappaleisiin ovat yhtyneet oikeastaan monet sen vastustajatkin. John Maynard Keynes on esimerkiksi ollut sitä mieltä, että klassiset olettamukset toimivat, eli markkinat pystyvät ohjaamaan itse itseänsä, mutta tuottaen työttömyyttä, jota klassiset ja uusklassiset taloustieteilijät eivät käsitelleet omassa opissaan.
Toinen Keynesiin liittyvä merkittävä asia, joka on asiayhteydessä myös nykypäivän tilanteeseen, on hänen esittämänsä Jean-Baptiste Sayn lain kritiikki. Sayn väittämä on, että jokainen myynti synnyttää tuloa. Tällainen ajatus liittyy hyvin läheisesti, kuten sanottu, kapitalistiseen ideologiaan. Keynesin mielestä taas markkinoilla voi olla pulaa ostovoimasta, joten tasapainottava tekijä ei ole enää markkinauskoisten hintojen alentuminen vaan työttömyys. Oikeastaan se, mitä Keynes lisää talousteoriaan, on työttömyyden tasapainottava vaikutus. Keynes tietenkin huomaa, että työttömyys voi olla teoreettisesti taloutta tasapainottava tekijä, mutta sen vaikutus yleisen yhteiskunnallisen kehityksen kannalta on erittäin vaarallinen. Keynesin ajatus on se, että taloutta voidaan tasapainottaa lisäämällä julkisia menoja ja samalla jäädyttämällä palkkatasoa eli yksityistä kulutusta. Keynes siis lisää kierrossa olevaa rahamäärää hallitusti ja samalla pitämällä kurissa yksityistä kulutusta palkkaratkaisujen kautta.
Kapitalismin nopeus, ja sen suurin ongelma, liittyy juuri siihen, mitä Schumpeter jossakin vaiheessa kuvasi. Kapitalismin epävakaus saa ihmiset haikailemaan kansallista sosialismia ja vakautta. Toisaalta tukahdutettu kapitalismi synnyttää vielä huonompia vaihtoehtoja: köyhyyttä ja diktatuuria. Tulevaisuuden vaihtoehdot globaalilla tasolla ovat siis a) yritys luoda uusi globaalin hallinnan sopimus, joka säätelisi taloutta - siis uusi Bretton Woods; b) paluu kansalliseen sosialismiin eli protektionismiin, kansallisen edun ajamiseen ja sotaan; c) liberaalin talouden jatkuminen, mikä tuntuu olevan melko epätodennäköinen vaihtoehto; ja d) kapitalistisen järjestelmän lopullinen romahtaminen, koska se ei kykene enää toteuttamaan ekspansiivista kasvua, vaihtoehto, joka - kumma kyllä - ei enää vaikuta edes täysin poissuljettavalta. Maailmanmarkkinoiden sulkeutuminen on johtanut aina sotaan, diktatuuriin ja epästabiileihin oloihin. Tämä on yksi historiamme suurista opetuksista. Toinen suuri historiamme opetus on se, että markkinatalous sen puhtaammassa dereguloidussa muodossa synnyttää epävakautta. Pysäyttämätön heiluri.

3. Pahojen pankkiirien paluu

"With usura (...) no picture is made to endure nor to live with
but is made to sell and sell quickly
with usura, sin against nature, (...)
wool comes not to market
sheep bringeth no gain with usura
Usura is a murrain, usura
blunteth the needle in the maid’s hand
and stoppeth the spinner’s cunning" (Ezra Pound)
Hälytyskello soi aina, kun ilmoille nousevat syytökset pahoja pankkiireja vastaan. Samalla tavalla hälytyskello soi aina, kun ilmoille nousevat syytökset muukalaisia vastaan. Lopuksi hälytyskello soi aina, kun ilmoille nostetaan - edellä mainittujen asioiden yhteydessä - vaatimuksia kansallisen edun puolustamisesta, protektionismista tai peräti autarkiasta.
Ezra Poundin kauniista runosta huolimatta pankkiireihin kohdistuva "usura"-kritiikki** on aina kulkenut käsi kädessä kansallisen edun ja sosialismin kanssa, puhumattakaan maininnoista pankkiirien uskonnollisesta taustasta. Historiallisesti aina kun on kritisoitu pahoja pankkiireja, on kuljettu kohti tiettyjen ihmisryhmien poissulkemista. Viholliset voivat olla yhtä lailla juutalaisia pankkiireja kuin islamilaisia siirtolaisia. Käytetään tässä yhteydessä termiä "juutalainen" sen sombartilaisessa merkityksessä, koska tuskin kukaan nykypäivänä - edes äärimmäisessä oikeistossa - vetoaa tällaiseen määreeseen. Sombartilainen "juutalaisuus" on rahan ja pankkitoiminnan "juutalaisuutta". Toimintaa ilman rajoja, ilman isänmaata, ilman kristillisen almujen jakamisen moraalia ja lopuksi ilman poliittista valtaa ja vastuuta.
Valitettavan usein nykyisen kriisin yhteydessä on nostettu esille tulkinta- ja ratkaisumalleja, jotka muistuttavat 1930-luvun pahinta propagandaa. On vedottu samoihin tunteisiin, samoihin argumentteihin. Jossain aiemmassa yhteydessä olen viitannut Italian valtionvarainministerin Giulio Tremontin näkemyksiin pankkiireista, öljy-yhtiöistä ja suurista teollisuuskonserneista. Eurooppalainen protektionistinen oikeisto on todenteolla globalisaatiota, pankkeja sekä suuria teollisia ja energia-alan yhtymiä vastaan. Pankit ja suuryhtiöt kuolevat kapean kansallisvaltion rajojen sisällä. Mikäli ne pakotetaan sellaiseen ahtaaseen tilaan, ainoa mahdollinen ulostulo on sota.
Toisaalta on muistettava, että tämä 1930-luvun henki, jossa vihan ja toimenpiteiden kohteena ovat mm. pankkiirit, ei ole mikään oikeistolainen keksintö. Karl Polanyi toteaa, että 1930-luvulla "haute finance" syrjäytettiin ja sen tilalle asetettiin autarkia. Tällaisessa operaatiossa erittäin keskeisessä asemassa oli Roosevelt, joka esimerkiksi hyvin aktiivisesti sabotoi vuonna 1933 suunniteltua kansainvälistä pankkiirien kokousta, jonka tarkoitus oli saada maailmanlaajuinen finanssitalous toimimaan. Puhumattakaan aiemmin mainitusta pankkiirien poissulkemisesta Bretton Woodsista. Puhumattakaan siitä, että vuodesta 1933 yhdysvaltalaiset eivät saaneet omistaa kultaa - kielto, joka kesti pitkään toisen maailmansodan jälkeiselle ajalle.
Taipumus protektionismin suuntaan on ollut aina erittäin voimakas tietyissä Euroopan ja Aasian maissa. Onkohan sattuma, että etulinjassa niiden maiden joukossa, jotka kaikista eniten vaativat protektionismia ovat Saksa, Italia ja Japani? Onkohan sattumaa, että juuri Yhdysvallat ja Yhdistynyt Kuningaskunta ovat ne maat, jotka vähiten vaativat protektionismia ja eniten kannattavat globaalia hallitsemista? On vielä sanottava, että on täyttä poliittista propagandaa puhua finanssikriisistä eikä talouskriisistä, koska tällaisella terminologisella vallinnalla halutaan sysätä kaikki vastuu juuri "pahoille" pankkiireille, usuralle.
Braudelin mielestä korkean tason kapitalistinen finanssitoiminta on firenzeläinen keksintö. Sen ajan pankit takasivat villan ostoa ja myyntiä Euroopan markkinoilla. Firenzeläinen raha - Bardin ja Peruzzin pankkiirisukujen raha - hakeutui pois villakaupasta kiristyneen kilpailun vuoksi ja siirtyi finanssimarkkinoille rahoittamaan Englannin kuninkaan (Edward III) Ranskan sotaa. Bardit ja Peruzzit kaatuivat, koska kuningas ei suostunut maksamaan velkojansa. "Roskalainan" suuruus vastasi yhden vuoden Firenzen vaatetuotantoa (vaatetuotanto oli yksiselitteisesti kaupungin suurin tuotannon ala). Mittasuhteiltaan siis melkoinen pankkikriisi. Medici-suku oppi, että lainoja on hajautettava. Enää koko pääoma ei saanut olla kiinni yhdessä kohteessa. Medici-suku kuitenkin päätti menestyksekkään pankkiiritoiminnan jälkeen, että oli turvallisempaa hallita poliittisesti Firenzeä ja sijoittaa ylimääräiset rahat taiteeseen kuin riskeerata niitä pankkitoiminnassa.
Perinteisesti genovalaisten sukujen katsotaan keksineen puhtaasti kapitalistisen finanssitoiminnan, joka oli irrallaan tavarakaupasta. Se ei ollut enää sidottu kauppaan vaan pelkkään rahoitustoimintaan. He rahoittivat Kaarle V:n pankkiireja (Fugger ja Welser), kun nämä tarvitsivat rahaa ostaakseen saksalaisten prinssien ääniä Kaarle V:n valinnassa keisariksi. Vuonna 1557 Habsburgien suku oli heittänyt yli laidan Fuggerin ja kumppannit sekä siirtynyt lainaamaan ainoastaan genovalaisilta. Habsburgien armeija marssi kullalla ja genovalaiset vastasivat Amerikasta tuodun hopean vaihtamisesta kullaksi. Keskeisimmät kauppapaikat olivat keisarin armeijan taistelukenttien lähettyvillä: Antwerpen ja Amsterdam. Genovalaisten kullaksi muutettu hopea siirtyi alankomaalaisten kauppiaiden käsiin, jotka toivat idästä Hansan reittejä pitkin viljaa. Taas kerran kauppa alkoi tuottaa paremmin kuin finanssi: alankomaalaiset imuroivat genovalaisten rahat.
Vuonna 1640 kolme neljännesosaa Espanjan tavarakaupasta oli alankomaalaisten laivojen kuljettamaa. Kuten firenzeläiset, alankomaalaiset sijoittivat taiteeseen lisäarvon tuottamisen kustannuksella. Heidän kauppareittinsä katsoivat lähelle ja osa heidän finanssiylijäämästään kulkeutui Englantiin. Alankomaalaisten raha synnytti uusia kauppavirtoja, joita ohjasi brittiläinen imperiumi. Vuoteen 1780 mennessä Amsterdam ei ollut enää maailmankaupan keskipiste. Samanaikaisesti teollisen tuotannon kehittyminen Britanniassa ja maailmankaupan vapauttaminen taas kerran veivät rahavirtaukset tavarakauppaan. Globaalitalous oli syntynyt, ja se oli brittiläisen imperiumin sisäkauppaa.
Tämä kehitys teki nopeasti - Rotschildien aikana - Lontoosta maailman finanssikeskuksen, ja hintakilpailun kiristyessä Lontoon Cityn rahat alkoivat virrata kohti Yhdysvaltoja. Yhdysvaltojen nopea teollinen nousu hyötyi erittäin paljon Lontoon rahasta. On muistettava, että Lontoo pysyi maailman finanssikaupan keskipisteenä vuosikymmeniä sen jälkeen, kun Yhdysvallat oli saavuttanut keskeisen roolin maailman tavaratuotannossa ja kaupassa. Sama mekanismi tietysti toimi myös Yhdysvaltojen kohdalla. Maailman teollisen tuotannon ja kaupan hegemoninen hallitseminen veivät yhdysvaltalaiset pääomat ulkomaille. Raha virtasi ulos - pääasiallisesti Eurooppaan (eurodollarit) suuryritysten ulkomaaninvestointien muodossa ja Saudi-Arabiaan (petrodollarit) öljynhankinnan vuoksi.
Mekanismin käännekohta oli japanilaisen teollisuuden nousu. Japanilaisten keskeinen rooli valmistuksessa ja finanssivirtojen valuminen kohti nousevan auringon maata tekivät Japanista suuren kapitalistisen maan. Japanilaiset investointivirrat suuntautuivat pois Yhdysvalloista ja suuntasivat kohti Aasiaa. Maailma todennäköisesti koki lyhyen japanilaisen hegemonian ajan huomaamatta sitä, sillä Japani oli politiikan ja sodan höyhensarjalainen. On kuitenkin muistettava, että japanilaiset pääomat virtasivat moniin "uusiin" Aasian maihin: Taiwanista Singaporeen, Koreasta Hongkongiin. Sieltä ne suuntautuivat eksponentiaalisesti kasvaneina Kiinaan... Ja taas uusi kierros oli valmiina... tavaratuotannosta ja kaupasta kohti finanssimarkkinoita...
Pankkiireja, suuryrityksiä ja siirtolaisia syyttävät tahot tuhoavat kapitalismin toimintamekanismeja. 2000-luvun pankkiirit ovat toimineet kapitalistisen ympäristön vaatimusten mukaisesti: jos pääoman kasvu ei ole toteutunut "vanhan" kaupan ja "vanhan" teollisen tuotannon puolella, silloin rahat on sijoitettu muualle, uusiin kauppareitteihin ja uusiin teollisuuden aloihin, eli Kiinaan. Kasvu on ollut taas kerran niin massiivista, että se on johtanut hintakilpailuun. Hintakilpailu on pakottanut vahvempia kiinalaisia kapitalisteja investoimaan taas kerran uusiin kauppareitteihin ja tuotannon aloihin. Ongelmallista on tietenkin se, että kasvun vauhti on ollut käsittämätön, elämmehän me nopeuden taloudessa: Thaimaa, Vietnam, Intia... maailman ympäri 80 päivässä... ja kierros on päättynyt syksyllä 2008. Paradoksaalisella tavalla "ei kovin kehittyneet" ja "ei kovin tuottavat" markkinat ovat jääneet rahatulvan ulkopuolelle ja jatkaneet tasaista puurtamista, esimerkiksi kännyköiden valmistuksen parissa, ja lyhyellä aikavälillä - kriisin alkumetreillä - näennäisesti on näyttänyt siltä, että näissä maissa kriisi on vältetty. Määrällisesti hitaasti kasvavien talouksien kohdalla - Suomi mukaan lukien - voidaan todeta, että pääomien siirtymisliike on tapahtunut viiveellä, ja siksi kriisi tulee näyttäytymään myös viiveellä.
Turha on siis tästä kaikesta syyttää pahoja pankkiireja, jotka ovat vain tehneet työnsä. Kriisi on kuluttanut käsittämättömiä määriä rahaa verrattuna mihin tahansa edelliseen kriisiin. Iltapäivä Wall Streetillä on kuluttanut yhtä paljon rahaa kuin kolme kuukautta 1970-luvun energiakriisiä. Kriisin vaikutukset proletariaatin elämään ja uusintamiseen ovat vasta tulollaan ja ne tulevat olemaan hirvittäviä. Finanssikriisi on näennäisesti ensin vaikuttanut virtuaalimaailmaan ja vasta sitten reaalimaailmaan. Itse asiassa olisi mahdollista todeta, että kriisin nopeus on yllättänyt kaikki: sen hetkelliset kouristukset ja käärmemäiset liikkeet tuotannosta finanssiin ovat hämmentäviä. Kapitalistit hakkaavat päätä markkinoiden seinään, koska seinän ulkopuolella eivät ole odottamassa neitseelliset ekspansion preeriat vaan ainoastaan tyhjiö. Maailma on jo kapitalisoitunut. Raha ei enää voi siirtyä reaalitalouteen, kohti uutta nousukautta. Maailmalla ei ole enää uusia valloitettavia kauppareittejä tai markkinoita. Niiden odotusarvokin on jo kulutettu, jos tarkkoja ollaan. Siitä oikeastaan tässä kriisissä on kyse. On sijoitettu lainapääomaa odotuksiin, joita ei tulla koskaan lunastamaan. Olemme todellakin siirtyneet talouteen, joka pohjautuu ensisijaisesti immaterialiin ja vasta sitten realiin. Pohjautuminen immateriaaliseen on tässä tapauksessa rakennus ilman perustuksia. Taas kerran farssi ja tragedia kulkevat käsi kädessä.

4. Pahat uusliberalistit

"Redeemable in gold on demand at the United States Treasury, or in gold or lawful money at any Federal Reserve Bank" (teksti dollariseteleissä vuoteen 1933 asti)
"This note is legal tender for all debts, public and private, and is redeemable in lawful money at the United States Treasury, or at any Federal Reserve Bank" (teksti dollariseteleissä vuoteen 1964 asti)
"This note is legal tender for all debts, public and private" (teksti dollariseteleissä vuodesta 1964 alkaen)
Finanssikriisin syytettyjen penkille on istutettu myös uusliberalistiset poliitikot. On tietysti kummallista, että juuri laissez-faire-politiikka nähdään aktiivisena toimintana. Sehän on juuri päinvastaista "toimintaa" politiikan saralla, jos nyt oletetaan, että puhdasta liberalismia on yleisesti ottaen olemassa. Mutta onko tämä kriisi oikeasti poliittinen vai taloudellinen? Onko se siis sisällöllinen poliittinen kriisi, jossa valta-asetelmat ovat muuttumassa kapitalististen valtioiden sisällä? Onko siis niin, että valta on siirtymässä kapitalistisen järjestelmän sisällä valtiosta toiseen? Onko tämä vain tekninen finanssikriisi, jota on mahdollista hallita tietyillä teknisillä välineillä? Onko proletariaatilla mitään sanottavaa tästä kriisistä?
Sanottakoon heti, että tässä yhteydessä kirjoitetaan nimenomaan hegemonian siirtymisestä valtiosta toiseen, koska kapitalistisen maailmanlaajuisen järjestelmän sisällä valtiot (tai valtioiden unionit tai liitot) ovat suvereenisuuden lähteet. Talouden hallinta - tai paremminkin sanottuna talouden hallinnan yritys - tapahtuu pääasiallisesti valtioiden kautta. Tietenkin on olemassa ylikansallisia foorumeja, huippukokouksia, mutta viime kädessä päätökset tehdään ja toteutetaan kansallisvaltioiden ja valtioiden liittojen tasolla.
Meneillään olevaa kriisiä on aluksi määritelty finanssikriisiksi, rahoitusmarkkinoiden kriisiksi, ja vasta sen jälkeen on alettu arvioida sen väistämättömiä seurauksia reaalitalouden puolella, ikään kuin rahamarkkinat eivät olisi reaalisia. Tiedämme kuitenkin hyvin, että sitä myöten kuin pörssit nousevat lamasta ja korot nousevat uudestaan, myös perinteinen taloudellinen tuotanto tulee ajautumaan katastrofaaliseen kriisiin. Kapitalismissa ei ole mahdollista erottaa finanssitoimintaa reaalitaloudesta, sillä ne ovat keskenään kilpailevia osioita, jotka tasapainottavat toisiaan. Joskus vain tasapainottavat liikkeet ovat niin nopeita, että ne horjuttavat koko järjestelmän vakautta pitkiksi ajoiksi, ellei ikuisesti.
Kriisin ensimmäinen oire oli rahan puute markkinoilta. Pankit eivät lainanneet toisilleen rahaa. Luototus pysähtyi. Käytännössä tämä tarkoitti, että rahaa ei myöskään kysytty markkinoilla. Lainanotto romahti, ja siten romahti rahantulo markkinoille. Yleisesti ihmetellään, minne hetki sitten markkinoilla ollut raha katosi. Eihän raha katoa noin vain. Jos raha on yhteiskunnallisen rikkauden mitta, eli sen määrä (ja arvo) vastaa yhteiskunnan vaurautta, silloin voimme todeta, että yhteiskunta on hyvin nopeasti köyhtynyt. Ongelma on juuri siinä, että kapitalistisen kehityksen nopeus ja kasvun eksponentiaalinen luonne pakottavat huikeaan kasvuun. Jos "nopeuden talous" pysähtyy hetkeksi, silloin koko järjestelmä on romahtamisvaarassa, koska tulevaisuuden tuotot on jo diskontattu nykyhetkessä. Tosiasiallisesti rahat ovat virranneet pois olemassa olevilta finanssimarkkinoilta ja pukeutuneet tavaran muotoon (siis vaihtoarvoiksi) tai saavuttaneet sellaisia paikkoja, joissa kasvu ja ekspansio ovat mahdollisia.
Yleisesti ottaen voimme todeta myös, että tietyt finanssi-instrumentit eivät toimi vain yksisuuntaisesti. Futuuri ei ole pelkästään tulevan vaurauden symboli, vaan se voi olla myös tulevan köyhyyden symboli. Aivan samalla tavalla kuin seteli voi olla lunastamaton velkakirja. Seteli ja futuuri kertovat odotuksista. Tarina kertoo, että 1930-luvun Saksassa seteleitä painettiin vain toiselle puolelle, yhtäältä koska muste oli liian kallista ja toisaalta koska raha olisi ylimääräisen työvaiheen aikana menettänyt arvoaan. Jotenkin tämä kuvaa hyvin odotuksien merkitystä. Usein unohtuu siis se tosiasia, että futuuri ja seteli voivat kertoa myös negatiivisista odotuksista. Turvavyöhönkin voi hirttäytyä. Reaalitalouden ongelmat tulevat nyt uusilla instrumenteilla esille ennakkoon. Keskeisin piirre nykyisessä tilanteessa ovat pääomien nopeat liikkeet ja niiden reagointinopeus. Tietotekniikan soveltamista finanssimarkkinoihin ei ole tutkittu koskaan tarpeeksi. Jos nopeaan ja herkkään reagointiin yhdistetään uudet instrumentit, jotka irrottavat finanssisyklin taloudellisen ekspansion syklistä, on helppo ymmärtää, miten kapitalismin poliittinen hallitseminen on täysi mahdottomuus.
Tämä irtaantuminen on tietysti aina ollut olemassa, ongelma nyt on se, että irtaantuminen on niin totaalinen, että reaali- ja finanssitalouden (eli ekspansiivisen talouden) syklien välillä ei ole enää välitöntä yhteyttä. Nousukaudella ennakoidaan finanssipuolella laskukautta ja toisinpäin. Vielä siten, että liikutaan pari kierrosta hitaampia edellä. Toinen finanssi- ja reaalitalouden suhteeseen liittyvä ongelmallinen aspekti on ollut olemassa jo vuodesta 1973, eli Bretton Woodsin sopimuksien irtisanomisesta alkaen. Vuonna 1973 kapitalistinen maailma totesi, että globaalit hallintamenetelmät eivät enää toimineet. Dollarin arvo oli irrotettava kullan arvosta, koska ei ollut enää vastaavuutta todellisen arvon ja finanssiarvon välillä. Kultavaranto oli vain pallo jalassa, "barbaarinen jäänne", kuten joskus Keynes sanoi. Raha ei enää edes symbolisesti edustanut kultaharkkojen muodossa akkumuloitunutta rikkautta. Vuodesta 1973 lähtien raha edustaa tulevaisuutta. Se ei ole enää reaalinen vastine vaan velkakirja. Juuri kuten dollarissa olevan tekstin muutos kertoo. Aikaisemmin raha kertoi valtion takauksesta, vuodesta 1973 alkaen se kertoo vain katteettomasta lupauksesta. Muutos on erittäin tärkeä. Se kertoo myös siirtymästä materiaalisesta teollisesta tuotannosta immateriaaliseen talouteen. Enää ei puhuta koneiden arvosta, nyt puhutaan odotuksien arvosta. Kieli korvaa fysiikan. Sehän on meille vanha tuttu tarina.
Kriisillä on myös poliittinen aspekti. Sen juuret ovat Reaganin menestyksekkäässä talouspolitiikassa ja uusliberalismissa, jonka kannattajat ovat viimeisten viikkojen aikoina kadonneet taivaan tuuliin. Hämmästyttävää kyllä, mutta nyt ei löydy yhtäkään poliitikkoa, joka puhuisi laissez-fairen kieltä. Back to the 70's... Tavallisten ihmisten vaatimat verojen leikkaukset ja yhteiskunnallisten palvelujen yksityistämiset johtivat tilanteeseen, jossa rahankäyttö tiettyjä palveluja varten ei ollut enää valtion ohjaamaa ja sääntelemää, vaan yksityishenkilöiden päätöksien takana. Äänestäjät valitsivat Reaganin, koska ihmiset halusivat irti hyvinvointivaltion holhouksesta, ajan henki oli sellainen: huonoja valtiollisia palveluja oli korvattava tehokkailla ja yksilöllisesti räätälöidyillä yksityispuolen joustavilla palveluilla. Schumpeter puhuu "luovasta tuhosta", innovatiivisuudesta, joka tuhoaa vanhan ja luo uuden. Näin on käynyt. Säännöstelemättömään talouteen liittyy aina riskinotto. Yrittäjähenkisyys tarttui ihmisiin. Jos on mahdollista valita halvan tai kalliimman velalla ostettavan tuotteen välillä, ihminen ostaa todennäköisesti kalliimman, koska hän toivoo, että oma tilanne tulee paranemaan tulevaisuudessa. Tällainen järjestelmä on johtanut velan ja rahamäärän lisääntymiseen. Puhumattakaan, esimerkiksi, eläkemaksujen "yksityistämisen" ja rahastoimisen vaikutuksista.
Samanaikaisesti kun uusliberalistinen järjestelmä laajentui nykypäivän tasolle, korot ovat painuneet pankkien välisessä kilpailutilanteessa alaspäin. Rahaa on tuotettu niin paljon kuin sitä on tarvittu tulevia sitoumuksia varten, ja tavaramäärä on kasvanut räjähdysmäisesti. Rahan ja tavaran takauksena ovat olleet tulevat tuotot. Kuten perinteisissä pyramiditapauksissa, juuri kun järjestelmä on saavuttanut ekspansionsa maksimin, saavuttanut siis koko maailman, enää ei ole mahdollista laajentua. Pyramidin pohja ei enää kanna sen huippua. Uusi lainanottaja takaa aina edellisten lainanottajien velan, ja kun uusia velanottajia ei ilmaannu markkinoille, rakennelma romahtaa. Miksi uusia lainanottajia ei sitten ilmesty, jos korot ovat alhaisella tasolla? Tämä taas johtuu siitä, että hintakilpailu kiristyy kauppasektorilla - esimerkiksi kiinalaisen tavaratuotannon ansiosta - mikä synnyttää työttömyyttä ja epävarmuutta. Jossakin vaiheessa alkaa syöksykierre, kun pääomat eivät enää tiedä minne niiden pitäisi hakeutua, ja samalla korroosio syö niitä. Tämä johtaa talouden paikalle pysähtymiseen. Ongelma on taas kerran siinä, että kun pysähdyksestä toivutaan, pitäisi tietää minne mennä. 1980-luvun loppupuolen pysähdys avasi tien elektroniikka- ja kommunikaatioteollisuudelle. 1990-luvun loppupuolen pysähdys avasi lopullisesti tien Kiinalle. Mikä on uusi suunta? On vaikeaa vastata tähän kysymykseen. Ehkä vastausta ei vain ole olemassa.
Reaganin ajan finanssioppi oli monetarismi, ja sama oppi on oikeasti ohjannut keskuspankkien toimintaa aina nykyhetkeen asti. Monetaristien mukaan rahan määrän on aina vastattava kierrossa olevan tavaran määrää. Oikeastaan liberaalien oppien mukaisesti rahamäärän hallinta on ainoa valtion tehtävä talouden saralla. Mikäli järjestelmä ajautuu hetkellisesti epätasapainon tilaan synnyttäen työttömyyttä, monetaristisen opin mukaisesti on leikattava veroja (siis kasvatettava yksityistä kulutusta), kun taas keynesiläisessä mallissa kasvatetaan julkisia menoja, vaikka velanoton kautta (eli kasvatetaan julkista kulutusta). Inflaatiotilanteessa monetaristit leikkaavat menoja, kun taas keynesiläinen nostaa veroja. On helppo havaita kumpi näistä positioista on helpommin puolustettavissa poliitikon kannalta: verot alas ja säästökuuri sosiaalimenoissa on aina paljon purevampi iskulause kuin verot ylös ja lisää valtion avustuksia... ainakin tähän päivään asti. Loppujen lopuksi näissäkin "objektiivisissa" numeroasioissa, kokoomuslaisissa hintalapuissa, ei ole kyseessä mitään muuta kuin ideologiaa, ideologiaa, ideologiaa... puhumattakaan poliitikkojen täydellisestä ymmärtämättömyydestä talouden perusasioissa.
Palataan vielä hetkeksi finanssitalouteen. Taannoinen suomalainen Wincapita-tapaus ei ole oikeastaan yhtään sen rikollisempi tapaus kuin usko jatkuvaan kasvuun ja velanoton laajentumiseen. Oikeasti Wincapitan promoottoreita pitäisi palkita, koska he varoittivat hyvissä ajoin siitä, mitä tuleman pitää. Ilman minkäänlaista ironiaa. Pankin luottopohjan laajentaminen samalla kun tiedetään, että tavaroiden hinnat ovat nousussa, on rikollisempaa kuin yksityisen sijoittajakerhon toilailu. Todennäköisesti Wincapitan perinteinen pyramidi on tuottanut enemmän kuin monet sijoituspankit. Poliittisesti ajatellen uusliberalismi oli ideologia ja uskomus. Sillä ei ollut sen kummempaa kontaktia todellisuuteen kuin sosialismilla tai kommunismilla tai keynesiläisyydellä. Todellisessa maailmassa jokainen ideologia johtaa katastrofiin... myös Bretton Woodsin uudelleensynnyttämistä vaativa ideologia...

5. Kiina on lähellä

"There is great disorder under heaven, and the situation is excellent" (Mao)
Vuonna 1967 ilmestyi Marco Bellocchion elokuva La Cina è vicina (suomeksi "Kiina on lähellä"). Elokuvan nimi kertoi erään sukupolven odotuksista Kiinan suhteen. Myös Jean-Luc Godardin Kiinatar on samalta vuodelta. Sen ajan Kiina-ilmiö oli kulttuurivallankumous ja antiautoritaarinen Neuvostoliitolle vaihtoehtoinen sosialismin malli. Kuuluisa "pommittakaa pääesikuntaa" oli sen ajan maolainen iskulause, jolla käskettiin nuoria pääsemään irti kalkkeutuneista vallan mekanismeista. Nykyisessä tilanteessa, nykyisille sukupolville, Kiina on taas kerran lähellä. Nyt Kiina ei ole enää läsnä ideologisella tavalla vaan materiaalisella. Kiina on tuhonnut Euroopan ja Amerikan tuotannollisen kilpailukyvyn. Kiina on nousemassa poliittiseksi ja sotilaalliseksi mahdiksi. Kiinan painoarvo maailmanmarkkinoilla on erittäin suuri. Kiinan asemaa ei voi verrata Japanin asemaan 1960- ja 1970-luvuilla. Japani oli sen ajan Firenze - aina riippuvainen poliittisesta ja sotilaallisesta mahdista, kun Kiina taas on oman aikansa hegemoninen hallitsija, jonka ei tarvitse ulkoistaa poliittista ja sotilaallista voimaa. On tietysti lisättävä, että Kiina on ollut äärimmäisen pidättyväinen poliittisen ja sotilaallisen voiman käyttäjä. Miten tilanne tulee muuttumaan, jos uusia kauppareittejä ja uusia markkinoita ei ilmene kiinalaiselle pääomalle?
Onko Genovan, Amsterdamin, Lontoon ja New Yorkin jälkeen Shanghain aika dominoida maailmaa sata vuotta? Onko uusi uljas maailma sellainen, missä uusi globaalimerkantilistinen luokka voi kontrolloida maailmaa Shanghaista käsin, vai onko Pekingin punainen varjo Shanghain yläpuolella? Onko jokin uusi prekaarinen luokka nousemassa taistelemaan hegemoniasta, siinä missä brittiläisen imperiumin hegemonian aikoina nousi näyttämölle teollinen proletariaatti?
On melko helppo todeta, että moderneissa kapitalistisissa ekspansion sykleissä sotilaallinen ja poliittinen voima kulkevat käsi kädessä taloudellisen akkumulaation kanssa. Uusi, Aasiassa oleva tuotantotalouden keskipiste tulee kulkemaan käsi kädessä uuden suvereniteetin muodon kanssa, joka on nousemassa Kiinassa. Onko sitten Kiina mitä? Kommunistinen valtio? Kapitalistinen diktatuuri? Demokratisoituva suurvaltio? Fasistinen valtio? Onko Kiinan akkumulaatiomalli kapitalistinen vai onko kapitalismi vain eurooppalais-amerikkalainen taru?
Ehkä meidän pitäisi taas kerran unohtaa kaikki ideologiat. Esitetyt kysymykset ovat epärelevantteja. Ehkä pitäisi katsoa materialistisin silmin historiaa. Tietenkin kiinalaisen mallin sisällä on myös mahdollista rakentaa vaihtoehtoisia polkuja, mutta totuus on kuitenkin se, että aina kun on ollut ekspansiivinen sykli, ekspansion veturi on pysynyt poliittisesti vakaana. Alankomaalaisen hegemonian aikana vallankumous tapahtui Englannissa. Britannian hegemonian aikana vallankumous tapahtui Yhdysvalloissa. Yhdysvaltojen hegemonian aikana vallankumous tapahtui Kiinassa. Tässä syklissä ei ole oikeastaan merkitystä sillä, miten Kiina tulee kehittymään sen maailmanhegemoniassa tai miten kiinalainen proletariaatti tulee taistelemaan oikeuksiensa ja valtansa puolesta. Merkitystä on sillä, että ymmärrämme, missä vallankumous tulee tapahtumaan seuraavaksi, koska vain vallankumous voi avata tien uudelle maailmanlaajuiselle hegemonialle, ellemme sitten totea, että historia on päättynyt, koska kapitalismi ei voi enää laajentua. Mitä olisi tehtävä sellaisessa tilanteessa, soivatko maailmanvallankumouksen kellot, vai onko vain vetäydyttävä elämään metsään (tai urbaaniviidakkoon) primitiivistä elämää, kuten eräät toverit ehdottavat?
Maailma on pullollaan epäonnistuneita vallankumouksia tai vallankumouksia, jotka eivät vie muuhun suuntaan kuin kurjuuden suuntaan, mutta silti olisi ollut ehkä järkevämpää maailmanlaajuisen kommunistisen liikkeen kannalta pelata Kiina- kuin Neuvostoliitto-korttia. On mahdollista olettaa, että poliittinen epävakaus tulee olemaan erittäin voimakas Yhdysvalloissa ja Euroopassa. Erityisesti jos uudet Bretton Woodsit muuttuvat uudeksi protektionismiksi. Siinä on tietysti sekä kansallisten sosialistien että kommunistien mahdollisuus. Miten ideologisesti kommunistinen valtio tulee suhtautumaan tulevaisuudessa kommunistien aiheuttamaan poliittiseen epävakauteen sen etupiirin ulkopuolella? Mikä on vastareaktio lännessä, jos Kiinan valta ja taloudellinen voima kasvavat? Voiko reaktio viedä kohti ruskeaa vallankumousta?
On myös huomioitava, että tässä yhteydessä puhutaan tietyn kansallisvaltion maailmanlaajuisesta hegemoniasta. Tässä on siis tapahtunut eräänlainen teoreettisen horisontin muutos. Ajatus imperiumista on haudattu. On taas kerran ajateltava kansallisvaltioita, niiden liittoja ja unioneja, poliittisen suvereniteetin yksikköinä kapitalismin aikakaudella. Samalla tavalla tässä yhteydessä emme enää puhu moninaisuuksista, vaan määritellyistä yhteiskunnallisista luokista - proletariaatista ja porvaristosta - kansallisvaltion tilassa. Skenaario on täysin muuttunut.
Viitteet
* Marginalismi on talousoppi, jonka mukaan hinnan markkinoilla määrää aina viimeinen tuote, joka on saatavissa viimeiselle kuluttajalle. Vesi on täysin arvoton yleisesti verrattuna timanttiin, mutta Saharan aavikolla kulkevalle vesi voi olla arvokkaampi kuin timantti.
** "Usury: A charge for the use of purchasing power, levied without regard to production; often without regard to the possibilities of production." Ezra Pound.

---

http://megafoni.kulma.net/index.php?art=522

megafoni@kulma.net